"Strzyżyk woleoczko" Anne Enright (Filtry 2024; przełożyli Piotr

Siemion i Kaja Gucio) to kolejna powieść irlandzka, po którą sięgnęłam. Ze zdumieniem stwierdziłam, że w Polsce ukazały się wcześniej dwie inne powieści tej autorki, i to jedna w dużym renomowanym wydawnictwie, ale przeszły bez echa albo ja nie zwróciłam na nie uwagi. No ale o "Strzyżyku woleoczko" nie sposób było nie usłyszeć, bo jak to zwykle bywa przy promocji książki, rozmowy z samą pisarką albo z kimś innym o jej powieści w podcastowym uniwersum wyskakiwały dosłownie zewsząd. A że i ja uległam modzie na literaturę irlandzką, więc dałam się skusić. Cóż, tym razem jednak pozostałam wobec tej książki obojętna. Nie mogę powiedzieć, żeby mi się nie podobała, nudziła, że miałam ochotę ją rzucić. Nie, nic z tego, ale spośród irlandzkich powieści przeczytanych w ostatnich latach ta zainteresowała mnie zdecydowanie najmniej. W dużej mierze wydała mi się wtórna. Minęło kilka dni od jej lektury, a ja już mam niewiele do powiedzenia na jej temat.

To historia dwóch kobiet - Carmel i jej, wychowywanej samotnie, córki, Nell. Philip, ojciec tej pierwszej i dziadek drugiej, był znanym irlandzkim poetą, pisał słodkie wiersze opiewające piękno natury - o ptakach i roślinach. Tymczasem zupełnie nie sprawdził się jako mąż i ojciec - porzucił chorą żonę i nastoletnie córki. Obiecywał i nie dotrzymywał obietnic. Żył sobie beztrosko jakby nigdy nic się nie wydarzyło. 

Kolejna kartka przyszła później tego samego roku. Przedstawiała biały wiatrak ze szkieletowym żaglem i napisem "Mykonos" pod spodem. Pocztówka została zaadresowana do nich wszystkich i zawierała odpowiedź na pytanie, którego żadna z nich nie zadała: "Każdego dnia czuję się tu coraz lepiej, dzwony rozbrzmiewają nad wodą, a na dachu małej kawiarenki rosną winorośle i zrzucają listki. Winogrona! Hep!" Wiadomość została zilustrowana wesołym obrazkiem przedstawiającym przechylony kieliszek martini z oliwką. "Na zawsze Wasz tatko". Żadna z nich nie ucieszyła się z tej wiadomości.

Historię tych kobiet i całej rodziny poznajemy z perspektywy raz jednej, raz drugiej, przy czym Nell jest narratorką rozdziałów, w których opowiada o sobie.

Czy fakt, że Carmel miała problem z ułożeniem sobie relacji z mężczyznami, był wynikiem tego, że ojciec ją opuścił, a wcześniej patrzyła na niezbyt udany związek rodziców i przemoc w domu? 

Nie wstydziły się natomiast krzyków i ciosów, pomyślała Carmel, bo te zdarzały się tylko za zamkniętymi drzwiami. Ten mężczyzna przewyższał ją dwukrotnie rozmiarami i był jej ojcem, więc grzbiet jego dłoni był nieprzewidywalny niczym pogoda, po prostu nie należało wchodzić mu w drogę. Jeśli zatem ci się to nie udawało, to sama się prosiłaś.

Czy Nell, która popełnia jeszcze większy błąd, robi to dlatego, że jest obciążona problemami rodzinnymi? To właśnie historia tej ostatniej, a ściślej opowieść o przemocowym związku, w który wchodzi, wydała mi się wtórna. O wiele ciekawiej i głębiej zrobiła to moim zdaniem Megan Nolan w "Aktach desperacji". Czy ich kłopoty i nieumiejętność ułożenia sobie życia wynikają z tego, jakie dziedzictwo dźwigał Philip? A był to bagaż przemocy, której doświadczał w dzieciństwie spędzonym na wsi. Niejednokrotnie również na nią patrzył. Jest w powieści okrutna scena - jego ojciec z zimną krwią, z zawziętością morduje borsuka, który w pewien sposób towarzyszył rodzinie, bo zadomowił się w ich ogrodzie. Miał nawet swoje imię. Jakim człowiekiem stanie się ktoś, kto w dzieciństwie jest świadkiem takiej sceny i na co dzień obcuje z przemocą? Czy jego słodkie wiersze, których bohaterką jest przyroda, to ucieczka od doświadczeń dzieciństwa? A może wyparcie?

Innym problemem poruszanym w powieści jest praca Nell w infosferze, byle jaka, śmieciowa, wykonywana dla kogoś za marne pieniądze, praca, która może daje jakąś swobodę, bo nie trzeba przychodzić do biura, ale żadnej satysfakcji.

... gdybym miała coś, co kiedyś nazywano "pracą" (...) Byłam rzeczą do wyrzucenia, nie tylko dla niego, ale dla ludzi, którzy mi płacili, i - no wiecie - infosfery, państwa narodowego, koncernów, które warzyły dla mnie alkohol. Dla influencerki Meg i jej sześciu różnokolorowych krzeseł.

Takie problemy zawsze mnie interesują, ale tym razem jakoś pozostałam obojętna. Nell, żeby poskładać swoje życie, które się rozpadło, ucieka w podróż. Zaczyna zgłębiać historię rodzinną, szuka śladów dziadka, którego nie poznała i, o paradoksie, znajduje je właśnie w infosferze. Jakiś stary wywiad z czasów, kiedy mieszkał w Stanach. Nieoczekiwanie stwierdza, że: 

Więź między nami to coś więcej niż łańcuch DNA, to rzucona z przeszłości lina, gruba, poskręcana, pełna krwi.

Ten sam wywiad na Carmel robi zupełnie inne wrażenie. Przypomina jej, jakim żałosnym pajacem był jej ojciec. Wnuczce, która dziadka nie znała, łatwiej pogodzić się z rodzinną przeszłością niż córce ponoszącej konsekwencje jego zachowania.

To tyle. Nie żałuję lektury, ale zachwytu nie było.

Georgi Gospodinow "Ogrodnik i śmierć"

Moja relacja z twórczością Georgiego Gospodinowa okazała się być

nieoczywista. Po przeczytaniu "Fizyki smutku", powieści, od której zaczęła się w Polsce kariera tego bułgarskiego pisarza wymienianego od jakiegoś czasu wśród kandydatów do Nobla, nie sięgnęłam po żadną z kolejno wydawanych jego książek. Dlaczego? Chyba po tamtym doświadczeniu bałam się czytelniczego trudu. Nie spróbowałam nawet się z nim zmierzyć po obejrzeniu spektaklu opartego na "Schronie przeciwczasowym", powieści, za którą otrzymał międzynarodowego Bookera. Wygląda na to, że jakoś sobie twórczość Gospodinowa zdemonizowałam, bo przecież, o czym przekonałam się teraz, napisałam entuzjastyczną notkę o "Fizyce smutku"! I być może już nigdy nie wróciłabym do jego twórczości, gdyby nie konieczność przeczytania jego ostatniej książki, "Ogrodnik i śmierć" (Wydawnictwo Literackie 2025; przełożyła Magdalena Pytlak), na spotkanie klubu czytelniczego. Właściwie nie do końca była to konieczność, bo nikt mi nie kazał jej czytać, nie muszę przecież iść na to akurat spotkanie. Tak czy inaczej jestem zadowolona, że do Gospodinowa wróciłam. Wpisałam sobie pozostałe jego powieści na listę książek, które zamierzam przeczytać. Pytanie, kiedy to nastąpi, jak zwykle pozostaje otwarte.

"Ogrodnik i śmierć" to książka szczególna z dwóch powodów - jest pierwszą, jaką napisał po otrzymaniu Bookera, i nie jest powieścią. To próba zmierzenia się ze śmiercią ojca. Od razu napiszę, że moje doświadczenia z tego typu pozycjami, były raczej zniechęcające. Nic mi nie dawały, nie rezonowały z moim doświadczeniem, a mam je za sobą, pozostawiły mnie obojętną. Mam za sobą dwie takie lektury - "Rzeczy, których nie wyrzuciłem" Marcina Wichy i "Śmierć przychodzi nawet latem" Zsuzsy Bánk i obie nie zrobiły na mnie takiego wrażenia, jakiego oczekiwałam, szczególnie, że wszyscy piali z zachwytu. Nie ma jednak tego złego, co by na dobre nie wyszło, bo jednak coś mnie w samym pisarstwie węgierskiej pisarki zaintrygowało na tyle, że sięgnęłam po jej powieść „Pływak” i tym razem byłam zachwycona. Ale dość tych dygresji, wracam do Gospodinowa.

„Ogrodnik i śmierć” to książka skomponowana podobnie do tamtych dwóch. Autor opowiada o chorobie ojca, o mierzeniu się z jej trudami, o śmierci, o związanych z tym emocjach, uczuciach, o żałobie, wspomina szczęśliwe chwile, jakie z nim spędził, snuje refleksje o śmierci i przemijaniu. Odnalazłam tu nawiązania do „Fizyki smutku”, bo kilka razy pojawia się Minotaur, który to mit pisarz zreinterpretował w tamtej powieści. Choroba i śmierć uruchamiają na nowo pamięć wspomnień.

… jego nieobecność puszcza w ruch całą mechanikę pamięci. Rzeczy, o których od dawna nie myślałem, teraz budzą się, budzę je, żeby mieć pewność, że to wszystko było.

Oczywiście wiele miejsca poświęca ojcu, który jawi się w jego książce jako człowiek niezwykle sympatyczny, ciepły, skromny i bardzo cierpliwy oraz pokorny w chorobie. Nie skarżył się, nie rozpaczał, przepraszał za kłopoty, znosił wszystko niezwykle dzielnie, chociaż cierpiał. Ale dzięki wspomnieniom poznajemy go też w pełni sil witalnych. Jego pasją był ogród, który z radością pielęgnował i uprawiał, odkąd przeniósł się razem z żoną do domu po rodzicach. W mieście się dusił. Ten ogród uratował mu życie, kiedy przed wielu laty po raz pierwszy poważnie chorował. Pisarz bardzo wiele ojcu zawdzięcza, bo to on był mistrzem opowieści i anegdoty, które z pasją opowiadał. Sam też był bohaterem wielu zabawnych historii, a one potem przechodziły do rodzinnej legendy. Nie wiem, jaki był naprawdę, ale dzięki literaturze już zawsze będzie niezwykle zabawnym, ciepłym i witalnym człowiekiem. Mistrzem życia. Mistrzem dostrzegania tego, co wzniosłe, w jakimś drobiazgu.

Być może taka była misja mojego ojca, myślę sobie, choć sam sobie nie zdawał z tego sprawy – pasterz małego stada historii, które sam wychował i które wszędzie za nim chodziło. Albo po prostu ogrodnik – tam, w ogrodzie z historiami i rodzinnymi krzewami.

Tego się od niego nauczył, tego mu zazdrościł. Bo jak pisze autor w swoim motcie:

Każda historia, nawet jeśli wydarzając się, była osobista, gdy choć raz przejdzie przez język, gdy ubierze się w słowa, nie jest już nasza, należy wówczas tak samo do porządku rzeczywistości, jak i fikcji.

A w innym miejscu zauważa:

Przeżywają jedynie historie.

Więc jest ta książka próbą zatrzymania na zawsze i dla wszystkich historii opowiadanych przez ojca i z ojcem w roli bohatera.

Czytając książkę, do pewnego momentu czułam podobne rozczarowanie jak przy wspomnianych już lekturach, potem jednak mój odbiór się zmienił. Wciągnęły mnie te skrawki, z których składa się "Ogrodnik i śmierć", podobał mi się bohater tej opowieści, czyli ojciec autora. A poza tym coś zaczęło rezonować z moimi doświadczeniami, coś mnie poruszało i sprawiało, że kilka razy poczułam dreszcze. A zawdzięczam to dwóm refleksjom, które przewijają się w książce.

Kiedy autor patrzy wstecz, wspomina chorowanie ojca, pisze o takich momentach, które okazały się ostatnimi. Ostatni raz ojciec jechał pociągiem, ostatni raz wchodził po schodach, ostatni raz coś zjadł, ostatni raz coś powiedział. Kiedy to się działo, nikt nie wiedział, że to te ostatnie razy.

Mój ojciec siedział po raz ostatni w skórzanej kurtce i dżinsach, na zewnątrz prószył śnieg (…) To tyle, nigdzie więcej się nie ruszam, powiedział cicho. Tak będzie.

A już na pewno nikt nie przypuszczał, kiedy  opuszczał swój dom i ogród, aby pojechać do syna do Sofii na badania, że już tam nie wróci.

Mój ojciec miał przebyć te trzysta kilometrów z powrotem w karawanie pogrzebowym. Czy zanim wyruszył do Sofii przeczuwał, że to podróż w jedną stronę? Czy dostajemy jakieś znaki, czy przeciwnie, dzięki niewiedzy zostaje nam to oszczędzone?

Nigdy nie wiemy, czy coś, co się dzieje, nie zdarza się właśnie ten ostatni raz. I nie chodzi tylko o doświadczenia ostateczne, ale o jakieś inne nieoczekiwane zmiany w naszym życiu. Ja mam za sobą przynajmniej kilka takich doświadczeń. A potem przychodzi tęsknota i świadomość, że życie toczy się dalej, ale on już tego nie doświadcza, jego już nie ma.

Śmierć jest czereśniowym drzewem, które dojrzewa bez ciebie.

Druga refleksja to próba przeniknięcia tajemnicy umierania. Oczywiście z góry skazana na porażkę. Autor próbuje odgadnąć, co mógł czuć ojciec w tych ostatnich chwilach. Co chciał powiedzieć, co miał oznaczać ostatni gest ręką, a przede wszystkim właśnie, o czym myślał, jeśli w ogóle, kiedy był już tak blisko, kiedy przekraczał tę granicę.

… to ostatnia noc. Noc wielka literą. Najdłuższa noc. Próbowałem wyobrazić sobie, co czuje człowiek w taką noc, w ostatnich godzinach. I mnie, który wierzy w słowa, zabrakło słów.

Czy jesteśmy w stanie zajrzeć w jego myśli i ponieść (przez sekundę) to, co tam się dzieje?

Autor kilka razy przytacza słowa swojego ojca: To nic takiego. Czy rzeczywiście nic takiego? Tak to czuł czy miały to być słowa pocieszenia dla najbliższych?

Są też rozmaite drobne refleksje, spostrzeżenia, które ze mną też rezonują. Ot, choćby ta, że kiedy jednych dotyka tragedia, świat się nie zatrzymuje, inni przeżywają akurat największe szczęście w swoim życiu albo po prostu celebrują codzienność. Albo taka.

Dlaczego ci, którzy opuszczają ten świat, śledzą jego wiadomości? Po to, żeby było im lżej, kiedy sobie powiedzą – „opuszczam świat, który już i tak zaczął się staczać, czemu ma mi go być żal” (a wiadomości są apokaliptyczne, w pełni zsynchronizowane z naszą prywatną apokalipsą)?

No i są jeszcze takie fragmenty, które dotknęły mnie bardzo, otworzyły niezabliźnioną ranę, z którą się mierzę albo i nie mierzę, bo wolę w nią nie zaglądać, ale o tym pisać nie będę, bo to zbyt osobiste, intymne i bolesne.

Cieszę się, że zdecydowałam się przeczytać „Ogrodnika i śmierć”. Nie tylko dlatego, że nabrałam apetytu, aby sięgnąć po dwie poprzednie powieści Gospodinowa, z którymi bałam się zmierzyć. A w kwietniu wychodzi kolejna jego książka.

Aleksandra Paduch "Trzewia"

Do debiutów, a zwłaszcza do polskich, bo zagraniczne przechodzą

przez podwójne sito - w swoim kraju i u nas, podchodzę jak pies do jeża - z wielką ostrożnością. Wiadomo, każda sroczka swój ogonek chwali, więc za debiutem kryje się wydawnictwo, które z jakichś powodów uwierzyło, iż rzecz warta jest publikacji i zachwala, że wyjątkowe i niezwykłe. No a potem bywa różnie. Na "Trzewia" Aleksandry Paduch (Czarne 2025) pewnie bym się nie zdecydowała, gdyby nie entuzjastyczny głos literaturoznawczyni, którą bardzo cenię, bo nie boi się krytykować, z czym dziś wśród recenzentek i recenzentów różnie bywa. No bo jak to tak sprawiać przykrość, skoro ktoś włożył w książkę tyle serca. Ironizuję, lecz  zupełnie nie zgadzam się z takim podejściem. Ale do rzeczy. 

Wielkie rozczarowanie! Naprawdę podeszłam do tej książki z dobrą wolą, długo czekałam na nią w kolejce w bibliotece, no ale nie mogę ukrywać, że są mi "Trzewia" dokładnie obojętne. Tu dygresja - od zapisania tych refleksji do ich dzisiejszej redakcji i publikacji minął miesiąc, a we mnie nic z tej książki nie zostało. Gdyby nie ta stworzona przeze mnie notka, chyba nie umiałabym sobie przypomnieć, o czym "Trzewia" były. To najlepszy dowód, jak mało mnie obeszły. Czytając, czułam coraz większą złość na to, że tracę czas. Nie byłam nawet w stanie docenić sprawności językowej, na co zwykle jestem czuła. Tym razem wrażenie nieważności i wtórności tego, o czym czytam, sprawiło, że nie zwracałam uwagi na język. I pewnie bym "Trzewia" rzuciła, gdyby nie bardzo mikra objętość - lektura na dwie, trzy godziny.

Nie wiem, na ile ta mikropowieść jest autofikcją i czy w ogóle, ale przecież w gruncie rzeczy nie ma to większego znaczenia. Mnie ta książka niczym nie porwała, niczym nie zainteresowała. Miałam wrażenie, że czytałam już o tym po wielokroć. Historia rodzinna składana ze strzępków przez narratorkę, która opowiada o pokoleniu babć i dziadków, o rodzicach i rodzeństwie. Mamy tu wojnę, Wołyń, wędrówki ludów, PRL, lata transformacji, trochę szkoły, studia w Londynie, jakiś romans, zaburzenia odżywiania, choroby. A wszystko to w cieniu śmierci brata i innych krewnych, co powoduje u narratorki zrozumiały strach przed śmiercią. Motyw żegnania zmarłych spoczywających w otwartej trumnie powraca niczym mantra. 

Te wątki i opowieści, niektóre powtarzane, zapisane zostały w krótkich, mikroskopijnych obrazkach, od kilkuwersowych do maksymalnie półtorastronicowych, z przewagą tych krótszych. Jest tych scenek, czasem refleksji, równo sto i nie wiedzieć czemu, zaczynają się od setnej kończą na pierwszej. Ja w każdym razie nie jestem w stanie odszyfrować zamysłu, jaki kierował pisarką, kiedy zdecydowała się tak to ponumerować. Po co te numery? Dlaczego w odwrotnej kolejności? 

Wymieniając tematy pojawiające się w powieści, użyłam stwierdzenia mamy tu, ale tak naprawdę nie mamy, bo to zaledwie sugestie, krótkie scenki, obrazki, taki szkic. Trudno z tego stworzyć jakąś przyciągającą uwagę całość, trudno się skupić. 

A skąd tytuł "Trzewia"? Pewnie dlatego, że dużo tu chorób, rozmaitych dolegliwości i ... jedzenia, które do tych trzewi się wrzuca. Bo jedzenie stanowi ważny element tej rodzinnej opowieści. Wokół niego skupia się życie. 

Babcia z Wołynia/Reblina/Słupska nie wychodzi z kuchni, spełnia zachcianki i marzenia. Dziadkowe i nas wszystkich. (...) Do syta i do pełna oznacza posłuszeństwo, zapobiegliwość i przeżycie, a trawienie dowodzi istnienia.

Po kokardę, po uszy się najeść z radości spotkania. Biesiadowania, narodzenia bożego, imienin, czegokolwiek. Na zapas, na wypadek braku i zgodnie z nauką: jak dają, to bierz. Jak jest, to jedz.

Jedzenie jest tu opresją, zastępuje rozmowę, ma wyrażać bliskość, miłość, ale prowadzi do otyłości i chorób. Ale o tym też już przecież było.

Cóż, zupełnie nie podzielam zachwytu Mikołaja Grynberga wyrażonego w blurbie. Że: Nie było jeszcze książki, która tak celnie opisuje nasz kraj. I że to: Wspaniały tekst o polskich wnętrzach, tych mieszkaniowych  i tych psychicznych. Jakoś się z tą powieścią całkowicie rozminęłam.

Serhij Żadan "Arabeski"

Od jakiegoś czasu zbierałam się, aby sięgnąć po najnowszy tom

opowiadań, "Arabeski", Serhija Żadana (Czarne 2025; przełożył Michał Petryk), jednego z moich  ulubionych pisarzy. Już "Mezopotamią", jego pierwszą książką, jaką przeczytałam, byłam zachwycona. "Woroszyłowgrad", a potem zwłaszcza "Internat" tylko umocniły mnie w moim zachwycie dla jego twórczości. Korzystając z tego, że Czarne wznowiło wcześniejsze utwory pisarza, kupiłam wszystkie. Z tej puli jak dotąd sięgnęłam tylko po "Depeche Mode", więc nadal w czytniku czekają na mnie jeszcze jego dwie albo trzy książki, na które po lekturze "Arabesek" nabrałam znowu ochoty. Bo najnowszy zbiór opowiadań Żadana przypomina to, co najlepsze w jego prozie, ale ze względu na mikrą objętość budzi niedosyt. Chciałoby się więcej. 

Przyznam, że trochę się bałam tej lektury, bo to przecież proza pisana już w czasie wojny, dlatego aż tyle z nią zwlekałam. Trochę też decydowały względy logistyczne - no bo kiedy przeczytam, to najlepiej nie zwlekać z zapisaniem refleksji, a nie zawsze był czas. Aż w końcu przyszedł moment, gdy potrzebowałam czegoś krótkiego i postanowiłam w końcu zmierzyć się z "Arabeskami".

Muszę przyznać, że mój lęk przed lekturą był zupełnie niepotrzebny - nie znajdziemy tu żadnej wojennej makabry. Akcja tych miniaturowych opowiadań, które nie przez przypadek zatytułowane zostały "Arabeski", toczy się w jakimś nienazwanym mieście z dala od frontu. Oczywiście wojna tu dociera, ale nie jest to nic takiego jak "Null" Szczepana Twardocha. A dociera na rozmaite sposoby. Jest trochę zniszczeń spowodowanych nalotami, jest sporo opuszczonych mieszkań czy domów, bo wielu ludzi wyjechało, szyny tramwajowe zarosły zielskiem, lekcje odbywają się online, bo szkoła została zniszczona, są żołnierze i żołnierki, którzy przyjeżdżają na przepustkę albo w wyniku odniesionych obrażeń wrócili do miasta, odbywają się pogrzeby poległych na froncie, są wreszcie wolontariusze, którzy na zapleczu  pomagają na różne sposoby. Ale najbardziej dojmujące są pustka i bezczas. 

Pustka, która towarzyszy bohaterom wędrującym przez ruchliwe niegdyś miasto, a teraz opustoszałe. Na stadionie nic się nie dzieje, nie jeżdżą tramwaje, po zniszczonej szkole, w której stróżuje starszy nauczyciel, hula wiatr. 

Stoimy pod wielkim niebem przedmieścia, milczymy, słuchamy ciszy. Jest cicho jak w domu, z którego wyjechała wielka skłócona rodzina. Niedzielny ranek, na ulicach, za płotem pusto. Tory tramwajowe są zardzewiałe po zimie. Tramwaje nie jeżdżą od końca lutego.

A teraz było jakoś dziwnie i to budziło lęk: rozpalone sierpniem miasto, oślepiająca panorama prospektu, wypalone słońcem niebo na horyzoncie, ciężka zieleń alei, a przy tym - żadnego głosu, żadnego ruchu, jakby wszyscy przechodnie, wszyscy mieszkańcy miasta, dorośli i dzieci pochowali się za drzewami, bawiąc się w tylko im znaną grę i coś ukrywając. To budziło jeszcze większy lęk.

Wszystko zawieszone zostało w bezczasie - pomiędzy całkiem niedawną przeszłością, a nie wiadomo jak odległą przyszłością. Życie się przekształciło, przeszło w formę przetrwalnikową, wypadło z kolein, wszystko toczy się jakoś inaczej.

Za oknami stoi długi powolny wieczór. W budynku jest cicho. Czas się zepsuł i nikt się nie spieszy z naprawianiem.

Czekamy, grzejemy się na słońcu, myślimy, że wracają ptaki, wraca wiosna, trwa dziwne życie, wlecze nas za sobą, jak prąd wlecze buty topielców.

- Słuchaj, ja w ogóle nic nie pamiętam - powiedział. - Mam mrok w pamięci. I nie wiem, jak to wszystko oświetlić. Staram się przypomnieć sobie, jak to było, co robiliśmy, co nam przynosiło radość. I nie mogę. Wiesz, to jest tak, jakbyś wychodziła z jasnego miejsca w noc i próbowała coś zobaczyć. I niczego nie ma. Rozumiesz?

Kilka tygodni temu złamało się życie, zepsuł się czas, zmieniło się poczucie oddychania, jego miarowości i konsekwencji.

I w tej pustce i bezczasie jakoś się trzeba odnaleźć, chwycić tego, co jest, choćby promieni ciepłego wiosennego słońca. Pracować, jeśli można, zaciągnąć się do wojska albo do  służb pomocniczych, odprawiać nabożeństwa w cerkwi, odprowadzać ludzi na miejsce wiecznego spoczynku, czytać książki, gotować dla córki, która przyjechała na przepustkę. I udawać, że człowiek nie boi się śmierci, nie czuje się samotny. 

Więc trzymamy się czegokolwiek, co zapewnia schronienie, zapewnia równowagę. Tego cholernego słońca, tej niedzieli, pustego miasta, które prześwituje na wylot jak ryza papieru. Zmarznięci czterdziestoletni mężczyźni, usiłujący gdzieś się zaczepić w świecie, z którego wyrośli jak z dziecięcych butów. Tam za rogiem trwała wojna, śmierć chodziła ulicami, zaczepiając przypadkowych przechodniów, a my ukrywaliśmy się przed nią, jakbyśmy bawili się w chowanego z nauczycielką w podstawówce. Dziwne uczucie. Dziwne i przygnębiające. (...) Chcieliśmy innego powietrza, innej pamięci - nieobciążonej dymem wypalonych okien i osmalonego żelaza, pamięci bez ogłuszającej czarnej ciszy, pamięci bez tłuczonego szkła, które kruszy się pod zimowymi butami. Ale innej pamięci nie mieliśmy.

Ale nawet w takim świecie, gdzie wszystko uległo zawieszeniu, ludzie się żenią, kochają, zdradzają, rodzą się dzieci. 

Bardzo mocno i jednocześnie delikatnie  wybrzmiewa w tych opowiadaniach nieprzystawalność doświadczeń walczących na wojnie i tych, którzy z różnych względów pozostali w mieście. Czasem jest to opuszczony wzrok młodego mężczyzny, który w urzędzie stanu cywilnego, czekając na swój ślub, obserwuje żołnierza, który przybył tam w takim samym celu, a towarzyszą mu jego kompani z oddziału. Czasem niezręczność wisząca między matką i córką, która wróciła z wojny. Albo pomiędzy rekonwalescentem w wojskowym szpitalu a jego koleżanką z liceum, która przyszła go odwiedzić, chociaż nie widzieli się od czasu matury. Innym razem poczucie winy kogoś, kto nie zaciągnął się do armii. Dlaczego? Tego nie wiemy. 

Tej niewiedzy jest tu zresztą bardzo dużo. Jakbyśmy na chwilę wpadli do świata bohaterek i bohaterów, obserwując ich życie przez moment. Nie bardzo wiemy, co było wcześniej, nie wiemy, co się z nimi stanie. Tego przecież nie wiedzą także oni. Mogą mieć tylko nadzieję, że przetrwają i będzie jakieś potem. Przecież to nie pierwsza wojna - niektórzy z tych poprzednich wrócili a ich życie wskoczyło z powrotem na swoje tory. 

To taki typ opowiadań, o których trudno się pisze czy rozmawia, bo bardzo dużo dzieje się gdzieś pomiędzy słowami. Są ulotne, trudno je przyszpilić, trzeba się nad nimi pochylić, namyślić  i smakować, także urodę ich języka. 

Ptaki wypadają z nieba jak jabłka z kieszeni, zauważają naszą milczącą grupę, ostrożnie zanurzają się z powrotem w niebie, lecą w kierunku rzeki.

Cóż, aż mam ochotę zagłębić się w nich ponownie. Może pozwolę sobie na luksus powtórnej lektury i będę czytała po jednym każdego dnia?

Jenny Erpenbeck "Kairos"

Wybór powieści "Kairos" niemieckiej pisarki Jenny Erpenbeck

(Znak Literanova 2025; przełożyła Eliza Borg), za którą autorka dostała międzynarodowego Bookera w roku 2024, nie był dla mnie wcale oczywisty. Z jednej strony wabiło mnie tło historyczne - akcja powieści toczy się w latach osiemdziesiątych i w czasach przełomu w NRD - z drugiej zniechęcały mieszane recenzje i  niezbyt udana przygoda z inną książką tej autorki, zbiorem opowiadań "Klucz do ogrodu", która była nominowana w roku 2011 do mojej ulubionej nagrody Angelus. Oczywiście nie wykluczam, że dzisiaj inaczej spojrzałabym na tę książkę, ale aż tak bardzo ciekawa nie jestem, aby próbować sięgnąć po nią po raz drugi. W końcu jednak zdecydowałam się przeczytać "Kairos", na szczęście  wypożyczyłam go z biblioteki, gdzie kolejka po niego spora. Tak, tak, słusznie domyśla się ten, kto czyta ten wpis, że to na szczęście oznacza, iż  powieść Jenny Erpenbeck nie zachwyciła mnie. Zdecydowanie jestem wśród tych, którzy dziwią się, że dostała jedną z ważniejszych nagród literackich. Spieszę wyjaśnić, co mnie rozczarowało, ale najpierw kilka zdań wprowadzenia.

Akcja "Kairosa" toczy się w Berlinie Wschodnim i zaczyna się w roku 1986, kiedy to w pewien deszczowy lipcowy dzień spotykają się przypadkowo w autobusie dziewiętnastoletnia Katharina i starszy od niej o ponad trzydzieści lat Hans. Ona właśnie skończyła szkołę średnią i chce studiować grafikę, ale najpierw musi odbyć obowiązkową praktykę. Będzie pracować w teatrze we Frankfurcie nad Odrą. On ma żonę, syna, pracuje w radiu i jest pisarzem. Między tą dwójką zaiskrzy od razu i odtąd będą się spotykać. Ich burzliwa relacja potrwa kilka lat, skończy się już w latach dziewięćdziesiątych, kiedy oba państwa niemieckie połączą się w jedno na zupełnie nierównych zasadach. 

Powieść ma formę wspomnień Kathariny - chociaż to nie ona jest narratorką - która po śmierci Hansa dostaje dwa kartony z jego i jej rozmaitymi zapiskami dotyczącymi ich relacji. Taki zabieg nie wydaje mi się tutaj jakoś istotny ani do końca czytelny. Jest pretekstem, aby opowiedzieć historię z dwóch perspektyw, ale równie dobrze można by to samo osiągnąć w inny sposób, choćby ten najbardziej tradycyjny. To jednak najmniejszy z moich zarzutów.

Nie ukrywam, że ostatecznie zwabiło mnie do powieści Jenny Erpenbeck tło historyczne, a więc to, że akcja toczy się w NRD, a potem dochodzi do przełomu. Po lekturze odsłuchałam sobie nawet po raz drugi rozmowę Michała Nogasia z autorką, w której to audycji Jenny Erpenbeck opowiadając o swojej książce, kładzie nacisk właśnie na te sprawy. Tymczasem tak naprawdę ta powieść jest po prostu romansem, a tło historyczne i społeczne odbieram tylko jako pretekst, bo jest go tam naprawdę niewiele. Jeśli w zamyśle pisarki było inaczej, to po prostu nie wyszło. W każdym razie ja nie tego oczekiwałam. Dlatego nie wykluczam, że jeśli ktoś nastawia się raczej na to pierwsze niż drugie, to  zupełnie inaczej odbierze tę powieść. 

Mnie ten romans nużył i nudził, a przede wszystkim zupełnie nie dotykał emocjonalnie, przynajmniej do czasu. Nie umiałam się wzruszyć losem Kathariny, która zakochała się w żonatym, starszym facecie, a jeszcze mniej losem Hansa, dla którego nie był to pierwszy skok w bok w małżeństwie. On od początku mnie irytował, a szczególnie jego paternalistyczny stosunek do dziewczyny, której oczywiście objaśnia świat. Jak powiedziała pewna młoda kobieta na pewnym spotkaniu, w którym niedawno uczestniczyłam, dość już o tych facetach. Tak, dość. Rozumiem, że to zapis epoki, no i że takie sytuacje także dziś się zdarzają, ale mnie się już o tym nie chce czytać. A  zagotowało się we mnie, kiedy w pewnym momencie tego związku Hans zaczął się psychicznie znęcać nad Kathariną. Żeby było jasne, nikt i nigdy nie ma do tego prawa, ale w sytuacji, w której się znaleźli, a której z oczywistych względów nie mogę zdradzić, on nie miał prawa do żadnych pretensji i wyrzutów. Tak, w tym momencie wiadomo, co mnie trafiło i miałam ochotę wrzeszczeć: Uciekaj dziewczyno, zostaw tego starego dziada, który od początku cię wykorzystuje i manipuluje tobą, a teraz robi to już w sposób szczególnie okrutny. Wiem, miłość jest ślepa. 

Ożywiałam się dopiero w takich momentach, kiedy pojawiało się to, na co czekałam. 

Obrazy życia w NRD, a szczególnie w podzielonym murem Berlinie. 

Do tej pory Katharina żyła z widokiem na pas muru, na ptaki, które ćwiczyły loty nad granicą państwa. Kiedy spacerowała po kratkach szybów wentylacyjnych, słyszała turkot zachodnioberlińskiego metra pod stopami, może nawet czuła prąd unoszącego się w górę powietrza, które mieszało się z powietrzem socjalistycznym. (...) Czy cały Zachód pachniał tak jak paczki od babci i ciotki: proszkiem do prania, misiowymi żelkami, kawą?

Jak wyglądają domy na Zachodzie? W niektórych nowych budynkach balkony pomalowane są na niebiesko, żółto, a nawet pomarańczowo, ale pelargonie wyglądają zupełnie tak samo jak te u matki na parapecie w kuchni. A jednak. Czym jest to coś, co szczególną aurą otacza zwyczajną, tęgą kobietę rozwieszającą pranie na zachodnim balkonie?

Zupełnie inne podejście do ludowej ojczyzny jego i jej. 

Katharina to jedno z tych dzieci, które (...) przeszły wszystkie etapy stworzone dla nich przez socjalistyczne państwo, by uczynić z nich obywateli przyszłości. A jednak dystans, jaki ma Katharina wobec tego państwa jest ogromny. Dystans, bo nie jest to sprzeciw, lecz coś jak brak zainteresowania, znużenie polityką, w odczuciu Hansa pozostające w trudno zrozumiałej dysproporcji do jej młodości. Jakby już nawet nie wiedziała, czego w ogóle warto poszukiwać. On za to do końca wojny był żarliwym małym nazistą. W jego przypadku manipulacja w złym celu udała się znacznie lepiej. Ale dlaczego?

Kwestia odpowiedzialności za zbrodnie drugiej wojny światowej w kraju, gdzie mieszkają ci dobrzy Niemcy. 

Mając osiemnaście lat, chciał udowodnić sobie i ludzkości, że on postąpiłby inaczej niż ojciec. Ale czy rzeczywiście zachowałby się inaczej? Czy też każdy człowiek jest tylko naczyniem, które czas napełnia tym, co mu akurat przyjdzie do głowy?

A wreszcie sam moment przełomu, który z jednej strony miał naprawić historyczne winy, a z drugiej okazał się bardzo niesprawiedliwy, bo nie było to połączenie dokonane na równych zasadach, tylko wchłonięcie jednego kraju przez drugi bez oglądania się na jednostki. Pokolenie Hansa i rodziców Kathariny  odczuło to szczególnie boleśnie. 

Dzielnice, gdzie do tej pory Katharina czuła się u siebie, nigdy już nie będą tak spokojne i tak puste, jak znała je przez całe swoje dotychczasowe życie. Już teraz we wschodniej części miasta zaczyna pachnieć inaczej, wyperfumowani zachodni berlińczycy oglądają ulice (...) Natomiast gdy Katharina porusza się po Berlinie Zachodnim, czuje się jak marna kopia ludzi mających tam swoją codzienność, czuje się jak oszustka, w każdej chwili narażona na zdemaskowanie.

Tak więc za bezkarne przekraczanie białej linii i za tanie wino, które od czasu unii walutowej można kupić wszędzie, płaci się egzystencjalną niepewnością.

Cóż, jest tu tego trochę, ale ja chciałabym znacznie więcej. Nie powiem, abym lektury żałowała, traktuję ją jako doświadczenie poznawcze - w takich wypadkach, kiedy książka budzi mieszane uczucia, od zachwytów po krytykę,  jestem ciekawa, co ja na to. Jeśli ktoś ma ochotę na romans, proszę bardzo, jeśli tak jak ja jest ciekaw swojego zdania, może być, ale jeśli żadna z tych opcji nie wchodzi w grę, niekoniecznie.

Walter Kempowski "Prima sort"

Po lekturze powieści "Wszystko na darmo" Waltera

Kempowskiego jasne było, że sięgnę po kolejną wydaną w Polsce jego książkę - "Prima sort" (ArtRage 2025; przełożyła Małgorzata Gralińska). Z pełnym przekonaniem mogę stwierdzić, że przeczytam następne, które się ukażą, a, jak słyszałam, chłopaki z ArteRage'u nie powiedziały ostatniego słowa, jeśli chodzi o tego niemieckiego pisarza. Chwała im za to, że odkryli Waltera Kempowskiego!

Książka "Prima sort", która ukazała się w Niemczech w roku 1971 i przyniosła autorowi uznanie krytyki i czytających, jest pierwszą powieścią pisarza z jego wielkiego cyklu "Deutsche Chronik" ("Niemiecka kronika"). Książki te powstały na bazie nagrywanych na taśmę magnetofonową rozmów z matką, bratem i innymi żyjącymi krewnymi oraz zbieranych listów, zapisków, dokumentów czy fotografii. Wszystko to przetworzone literacko złożyło się na ten cykl. 

Opowieść zaczyna się w marcu 1938 roku, kiedy to mieszkająca w Rostocku rodzina Kempowskich przenosi się do nowego, bardziej komfortowego mieszkania. Walter ma wtedy dziewięć lat. Koniec to moment, kiedy do rodzinnego miasta pisarza wkraczają wojska radzieckie, czyli wiosna roku 1945. Jest więc to opowieść o zwyczajnej niemieckiej mieszczańskiej rodzinie w burzliwych czasach. Ojciec pisarza, weteran pierwszej wojny, którą często wspomina, był szanowanym rostockim armatorem, pochodząca z kupieckiej rodziny matka zajmowała się domem. Małżonkowie mieli jeszcze dwoje starszych dzieci, syna Roberta i córkę Ullę. 

Przeprowadzka do nowego, lepszego, mieszkania ma zwiastować dla rodziny lepsze czasy. Jakby wbrew temu, co dzieje się wokół. W życiu Kempowskich polityka właściwie nie istnieje. Na pewno nie są gorliwymi wyznawcami nazizmu, ale też nie widać jakichś oznak obrzydzenia dla tej ideologii. 

Na Patriotischer Weg znaleziono obcięte palce, robota ludu Izraela. Mordują chrześcijan, ćwiartują, a potem wyrzucają. Uważają to za dobry uczynek. W każdej synagodze jest piwnica wypełniona zakrzepłą krwią. Dzięki temu trafiają do nieba.

Tak Walter relacjonuje swoje rozmowy z kolegami w drodze do szkoły. 

Ależ ten Hitler robi świetną robotę. (...) Możemy być dumni, że dane nam jest żyć w takich czasach.

Takie teksty słyszy  w szkole. 

- O fuj - szepnęła matka. - Wygląda jak gruby żydowski szpieg ...

Wszystko, co złe w charakterze dzieci, a szczególnie Waltera, który z czasem będzie przysparzał jej trosk, matka przypisuje polskim przodkom. 

- Ale: żeby nigdy nie odrabiać prac domowych, to też żadna robota. - Nie dziw się potem, że tracimy cierpliwość. - To ci polscy przodkowie w naszej rodzinie dochodzą do głosu.

Taka fraza powraca w powieści wielokrotnie. Kiedy wybuchnie wojna, ojciec nie będzie mógł przeboleć, że z powodu przynależności do loży masońskiej nie został powołany do wojska. Potem zostanie wcielony do służb pomocniczych, będzie między innymi stacjonował w okolicach Szczecina. Nie zwierzał się z tego, co tam dokładnie robił. 

Narrator opowiada o zwyczajnym, codziennym życiu swoim i swojej rodziny. O rozmowach przy stole, o spotkaniach z kolegami, o szkole, o wakacjach, o bracie, siostrze, znajomych, sąsiadach, o coraz większych problemach z zaopatrzeniem, o bombardowaniach miasta, a wreszcie o znacznych zniszczeniach w ich wyniku. Jest tylko dzieckiem, więc dostrzega też dobre strony alarmów przeciwlotniczych.

Jeśli alarm odwoływano po północy, następnego dnia byliśmy zwolnieni z dwóch pierwszych lekcji. To było przyjemne, niekiedy nawet pożądane.

W miarę upływu czasu, kiedy dorasta, jego spojrzenie na świat się zmienia. Nie może przeboleć, że nigdy nie był w jednym z kościołów, który zbombardowany podczas jednego z alianckich nalotów zniknął z powierzchni ziemi. Kultura odgrywa ważne miejsce w życiu rodziny. 

- Ale przecież kultura ... - zaczęła matka. - Nasza stara, dobra niemiecka ojczyzna ...

Słuchają muzyki, brat i jego koledzy także jazzu, w domu są książki. Nawet pod koniec wojny Walter i jego matka nie potrafią się oprzeć i idą na koncert organowy do jednego z ocalałych kościołów, chociaż zdają sobie sprawę, że jest to niebezpieczne z powodu grożących bombardowań. W czasie koncertu kilkakrotnie gaśnie światło.

I takie przeczucie: może dziś ostatni raz słucha się organów? Czy za chwilę zacznie się nalot?

Dziadek, który przybył do nich z Hamburga, kiedy jego dom został zbombardowany, wielokrotnie wspomina utracone książki. Nawet kiedy pod koniec wojny Walter, wcielony do służby kurierskiej Luftwaffe, jedzie do zrujnowanego Berlina, szuka tam jeszcze ocalałych księgarń. 

Na próżno szukać jednak refleksji, z jakiego powodu ich wygodny mieszczański świat runął. Matka wzdycha i powtarza coś w rodzaju: co to się porobiło, i zmęczona trudami codziennego życia chciałaby, aby to się już skończyło. 

- Że też ludzie nie potrafią żyć w pokoju - westchnęła matka. Wielcy tego świata powinni iść na ring bokserski i rozegrać walkę między sobą. Chętnie by popatrzyła.

Och, gdyby mogła chwycić tych oficjeli za karki i uderzyć jednym łbem o drugi. Żeby tutaj wszystko obrócić w ruinę. Zawsze ubzdurają sobie jakieś głupoty, a potem my musimy wypić to piwo.

Słyszą o poległych na froncie sąsiadach, znajomych, kolegach Roberta czy Ulli, ale sami mają szczęście - ich najbliżsi są w miarę bezpieczni. Robert z powodu wady wzroku nie został wcielony do wojska, Ulla wyszła za mąż za Duńczyka i wyjechała do Danii. Jednak im bliżej końca wojny, tym bardziej widać jej tragiczne skutki. To nie tylko zniszczenie miasta i coraz trudniejsza codzienność, ale także napływający do Rostocku uciekinierzy z zajmowanych przez armię radziecką terenów. I strach przed nadciągającymi Rosjanami. Co robić? Zostać czy uciekać do stref zajętych przez Brytyjczyków czy Amerykanów? Ale jak zostawić wszystko? Jak tam dotrzeć, kiedy kolej nie działa?

A my? Czy Rosjanie dotrą też do nas? W głowie się nie mieści.

Czytając książkę, widzimy źródła zła, które toczy niemieckie społeczeństwo. To między innymi dryl i okrucieństwo szkoły oraz organizacji młodzieżowych, choćby Hitlerjugend, do których obowiązkowo wcielani są uczniowie. Nawet korepetycje u niejakiej ciotki Anny, na które wysyłają Waltera rodzice, bo nie przykłada się do nauki, budzą grozę wśród chodzących na nie uczniów. Dorastający Walter  nie umie czy nie chce dostosować się do tego drylu. Znajduje sobie towarzystwo wśród takich jak on outsiderów. Wyrazem buntu jest fryzura - dłuższe włosy. 

Co się stało, co za głupoty wyprawiam! Wciąż te długie włosy, nigdy nie stawiam się na służbę... ("Liesel, czy załatwiłaś już listy?") A tu proszę, raport: klub jazzowy i przesiadywanie w kawiarni? Zajadanie piankowych deserów?

Dlatego trafia do karnej jednostki Hitlerjugend, gdzie tacy jak on mają dostać szkołę życia. Stosowane wobec młodych buntowników metody budzą grozę. Odskocznią jest  sztuka. To właśnie po jednym z takich dni spędzonych w tej karnej jednostce Walter myśli tylko o tym, aby pójść na koncert organowy.

Oryginalność "Prima sort" bierze się ze sposobu pisania i z języka. Pełno tu rozmaitych powiedzonek, którymi posługują się członkowie rodziny Kempowskich. Miód, malina, gitara, mandolina, tytułowe prima sort, a kiedy się coś nie udaje psia dupa, psie ryby. Ale nie tylko o te powiedzonka chodzi. Narracja prowadzona jest w taki sposób, jakbyśmy znaleźli się w samym środku rozmów, które często prowadzone są przecież chaotycznie. Nie zawsze wiemy, kto wypowiada daną kwestię, opowieść przetykana jest krótkimi dygresjami, cytatami z piosenek, jakimiś wtrąceniami zapisywanymi w nawiasach. 

- Kto wistuje?

Spustoszyć całe miasto - niewiarygodne, jak daleko to zaszło. Całkowicie niepojęte. Wspaniały kościół Świętego Piotra. Święty Jakub. Nie do pomyślenia.

- Gra w piki daje wyniki.

Może to stanowić barierę w czytaniu, ale naprawdę warto się przełamać, bo bardzo szybko da się przyzwyczaić do takiego sposobu opowiadania. Warto też zapoznać się z posłowiem tłumaczki, Małgorzaty Gralińskiej, która pisze o tym, jak szukała odpowiedników tych rodzinnych powiedzonek,  jakie zabiegi stosowała, aby  oddać styl i język powieści, a wreszcie zwraca uwagę na symbolikę zaszytą w niektórych fragmentach tej książki trudną do rozszyfrowania dla przeciętnego czytelnika. Pisze też o powojennych losach rodziny Kempowskich, które nie były różowe.

Zdaję sobie sprawę, że twórczość Waltera Kempowskiego raczej nie spotka się z masowym odbiorem, ale naprawdę warto spróbować. Ja jestem jej fanką.

Georges Perec "Rzeczy"

Jest mało prawdopodobne, abym sięgnęła po "Rzeczy" Georgesa

Pereca (Wydawnictwo Lokator 2014; przełożyła Anna Tatarkiewicz), gdyby nie głośna powieść Vincenzo Latronico "Do perfekcji", którą niedawno przeczytałam. Kto ją poznał, ten wie, jaki związek zachodzi pomiędzy tymi dwiema książkami. Otóż Vincenzo Latronico wzorował się na "Rzeczach", napisał ich współczesną wersję, co otwarcie komunikuje. Dlatego, z pewnymi oporami, postanowiłam jednak zapoznać się z pierwowzorem. Napisałam, że z pewnymi oporami, bo o Georgesie Perecu oczywiście słyszałam, a nawet widziałam spektakl na podstawie jego książki "Życie instrukcja obsługi", i jakoś nie wydawało mi się, aby był to pisarz dla mnie.  Cóż, nie przepadam za prozą eksperymentalną, a do takiej szufladki jego twórczość trafiła. 

Chociaż powieść Vincenzo Latronico nie wywarła na mnie wielkiego wrażenia, czego dowodem jest moje literackie podsumowanie roku, gdzie jej nie umieściłam, to jednak kierowana ciekawością i impulsem wypożyczyłam sobie "Rzeczy" z biblioteki. A ponieważ nikt nie czekał na nie w kolejce, zwlekałam z rozpoczęciem lektury, bo inne tytuły przyzywały mnie zdecydowanie silniej. Teraz muszę jednak przyznać, że powieść przeczytałam ze sporym zainteresowaniem i może kiedyś (kiedy? kiedy?) spróbuję się zmierzyć z jakąś inną książką Georgesa Pereca. Od razu też napiszę, że pierwowzór, chociaż to debiut, jest zdecydowanie lepszy i głębszy. Cóż, od razu czuć, że ma się do czynienia z literacką klasą. 

Lata sześćdziesiąte zeszłego wieku. Sylvie i Jerôme, para dwudziestokilkulatków, mieszkają w Paryżu w skromnym mieszkanku. Przerwali studia psychologiczne, gdyż podjęcie pracy ankieterów, albo inaczej psychosocjologów, co brzmi bardziej prestiżowo, o którą stosunkowo łatwo, wydało im się bardziej atrakcyjne, bo miało przybliżyć ich do celu - osiągnięcia statusu społecznego, wspięcia się na wyższy poziom drabiny społecznej. Szybko jednak okaże się, że to pułapka, z której nie będą umieli znaleźć wyjścia. Z jednej strony dzięki takiej pracy mogą żyć dość swobodnie, nie zamykać się w kieracie pełnoetatowej harówki. 

Tak żyli oboje oraz ich przyjaciele w swych mieszkaniach ciasnych i sympatycznych, ze swymi sprawami i filmami, składkowymi przyjęciami, wielkimi projektami. Nie byli nieszczęśliwi. Pewne uroki ich życia, ulotne, pierzchliwe, opromieniały ich dni.

Z drugiej jednak strony pieniądze, jakie zarabiają, nie przybliżają ich do takiej pozycji materialnej, o jakiej marzą. Utknęli w małym paryskim mieszkanku i nic nie zapowiada, aby mogli się z niego wyrwać. 

Byli "nowymi ludźmi", młodą nieopierzoną jeszcze kadrą w pół drogi do sukcesu. Wszyscy prawie wywodzili się z małomieszczaństwa i uważali, że stare wartości już im nie wystarczają, pożądliwie, zachłannie spoglądali ku oczywistemu komfortowi, zbytkowi, ku doskonałości wielkiej burżuazji. Nie mieli przeszłości,, nie mieli tradycji. Nie oczekiwali spadku.

Cóż, chcieliby mieć ciastko i zjeść ciastko - mieć wolność i pieniądze.

... nie zaharowując się, mieli życie - tak czy owak, lepiej czy gorzej - zabezpieczone. Ale nie było to nic trwałego. 

"Mój Boże - często myśleli sobie, a czasami mówili Jerôme i Sylvie - kto nie pracuje, ten nie je, zapewne, ale kto pracuje, ten nie żyje".

Swoboda, którą się cieszą, też okazuje się pułapką - prowadzi do egzystencjalnej pustki, dlatego naiwnie tęsknią za prawdziwymi wyzwaniami, jakie Historia dała pokoleniu ich rodziców. Marząc o wielkich czynach, przechodzą obojętnie wobec wojny w Algierii. Kiedy w końcu napór wydarzeń zmusił ich do zajęcia stanowiska, zaangażują się, ale dość niemrawo i na chwilę. Zniechęci ich poczucie, że nie mają wpływu na bieg wydarzeń, i ... nadchodzące wakacje.

Pragnęliby jakiegoś dowodu, że to, co robią, jest ważne, użyteczne, niezastąpione, że ich trwożne wysiłki mają jakiś sens dla nich samych, są czymś, co jest im potrzebne, czymś, co mogłoby im pomóc w osiągnięciu samowiedzy, przeistoczeniu się, życiu. (...) Ale w przeddzień wakacji nawet zwykła czujność zdawała się tracić rację bytu.

Ratunkiem nie okaże się również praca w Tunezji w roli nauczycieli języka francuskiego, szczególnie, że nie zostaną skierowani do wymarzonego Tunisu, ale do prowincjonalnego miasteczka. Będą prowadzili samotnicze życie, nie nawiążą relacji ani z takimi jak oni ekspatami, ani tym bardziej z miejscowymi. Dzień będzie podobny do dnia. 

Wkrótce mogło im się zdawać, że ustało w nich wszelkie życie. Czas mijał w bezruchu. Nic już nie łączyło ich ze światem (...) Nie snuli już projektów, nie odczuwali niecierpliwości, nie czekali już na nic, nawet na wakacje, ciągle zbyt odległe, nawet na powrót do Francji. 

Życie ich było jak stary nawyk, jak nuda prawie pogodna; życie bez treści.

Ich problem polegał na tym, że prestiż, do jakiego dążyli, utożsamiali przede wszystkim z posiadaniem owych tytułowych rzeczy. 

Chcieliby być bogaci. Sądzili, że umieliby nimi być. 

Nie potrafili oprzeć się zewnętrznym oznakom bogactw; bogactwo kochali bardziej niż życie.

Niestety znali tylko jedną namiętność: dobrobyt, i ona wyczerpywała ich możliwości.

Chcieli używać świata, ale dookoła używanie było jednoznaczne z posiadaniem.

Nie umieli zatrzymać się w pół drogi - mieć mniej, ale żyć. Nie urodzili się w rodzinach, dzięki którym mogliby ominąć ten etap harówki, który ograbiłby ich z życia, i od razu wskoczyć do owego mieć i żyć jednocześnie. 

Umieliby korzystać z przyjemności. Chętnie przechadzaliby się bez celu, wybierali, oceniali. Kochaliby życie. Byłoby ono prawdziwą sztuką.

Jest więc to opowieść o skostniałym francuskim społeczeństwie i pokoleniu, które jeszcze nie potrafi się zbuntować. 

Kiedy indziej mieli tego dosyć. Chcieli walczyć, zdobywać swe szczęście. Ale jak walczyć? Przeciwko komu? Żyli w dziwnym, migotliwym świecie, kuszącym świecie cywilizacji handlowej, obfitości stającej się więzieniem, fascynujących zasadzek szczęścia. Skąd groziły niebezpieczeństwa? Na czym polegało zagrożenie? Przeciwko czemu? Kiedyś miliony ludzi walczyły i jeszcze walczą o chleb. Jerôme i Sylvie nie sądzili, aby można walczyć o kanapy Chesterfield.

Bunt przyjdzie później - w roku 1968. Oni chcą mieć, mieć i mieć, chociaż widzą, że to pułapka.

Tyle lat minęło, a przecież powieść nie straciła na aktualności. Nic dziwnego, że Vincenzo Latronico postanowił przepisać ją na nowo i nadać jej współczesny sztafaż. Anna i Tom są w podobnym miejscu.

Tommi Kinnunen "Powiedziała, że nie żałuje"

O powieści fińskiego pisarza Tommiego Kinnunena "Powiedziała, że

nie żałuje" (Wydawnictwo Poznańskie 2023; przełożył Sebastian Musielak) słyszałam, kiedy się ukazała i sporo się o niej mówiło przy okazji promocji. Nawet zastanawiałam się, czy jej nie kupić, ale widocznie aż tak bardzo o tym nie marzyłam, skoro tkwiła sobie na liście alertów cenowych  mimo pojawiającej się od czasu do czasu atrakcyjnej ceny. Raz nawet z niej wypadła w ramach czyszczenia owej listy, ale po przeczytaniu "Pułkownikowej" Rosy Liksom wróciła, bo postanowiłam ją jednak przeczytać. Dlaczego? Bo wydała mi się znakomitym uzupełnieniem tamtej powieści - akcja obu toczy się w czasie drugiej wojny i tuż po niej w Finlandii. To takie książki, które otwierają oczy na coś, o czym się nie miało pojęcia. Pisząc o "Pułkownikowej", przyznałam się, że niewiele na temat historii Finlandii wiedziałam, ot tyle, że w czasie drugiej wojny Finom udało się odeprzeć atak armii radzieckiej, a potem utrzymać niepodległość, ale za cenę czegoś, co określa się terminem finlandyzacja. Jednym słowem i w dużym uproszczeniu znajdowali się gdzieś pomiędzy państwami bloku wschodniego, a krajami Zachodu. Teraz, przystępując do lektury książki Tommiego Kikunnena, byłam już oczywiście mądrzejsza.

Akcja powieści osnuta jest wokół ostatniego epizodu drugiej wojny na terenie Finlandii. Po zawarciu pokoju z ZSRR Finowie zerwali sojusz z III Rzeszą i doszło do wojny nazywanej lapońską. Armia niemiecka wycofała się do Norwegii z północnych terytoriów kraju, na których wcześniej stacjonowała po zawarciu paktu z neutralną Finlandią. Niemcy stosowali taktykę spalonej ziemi. Opuszczone przez Finów miasta i wioski systematycznie podpalano, mosty na rzekach burzono, minowano drogi i porty. Jak to w takich sytuacjach bywa, odwrócenie sojuszy powoduje też rozmaite niewygodne problemy. Nagle ci wszyscy, którzy dotąd popierali Niemców, stają się kolaborantami i zdrajcami. Mniejsza o polityczne tuzy, ale jak ma się w tym odnaleźć zwykły szary człowiek, który niespecjalnie zastanawiał się nad tym, co się dzieje? Nie wiedział albo wolał nie wiedzieć, co robią naziści. Bardziej lub mniej ochoczo wchodził w kontakty z niemieckimi żołnierzami. Znakomicie pokazuje to wspomniana już "Pułkownikowa".

Bohaterkami powieści Tommiego Kikunnena są właśnie takie kobiety. Jest ich pięć. Z różnych powodów zabrały się  do Norwegii z niemiecką armią, aby tam pracować na jej rzecz. Jedna była pielęgniarką i nie chciała zostawić chorego, którym się opiekowała, inna praczką, główna bohaterka, Irene, pracowała w kantynie, a jeszcze inna zajmowała się tym samym, co wcześniej - była pracownicą seksualną, chociaż przyznam, że to poprawnościowe określenie w kontekście powieści nie bardzo pasuje. Najchętniej użyłabym tego przaśnego i mocnego słowa. Takich kobiet jak one, a pewnie i mężczyzn, były setki albo i tysiące. Dlaczego to zrobiły? Jedne być może z powodów ideologicznych, inne, bo związały się z jakimś niemieckim żołnierzem, jeszcze inne, bo chciały zarobić, pewnie były i takie, które bały się poniewierki i nędzy związanej z ewakuacją na południe Finlandii i ucieczka z niemiecką armią wydała im się opcją bezpieczniejszą. Kiedy naziści ostatecznie przegrali, zostały na lodzie. Nielicznym, najczęściej tym, które były w ciąży z niemieckimi żołnierzami, pozwolono ewakuować się drogą morską razem z armią. Inna sprawa, czy dopłynęły, bo wiele statków zostało zatopionych. A jeśli, to i tak ich los mógł być marny. Pozostałe zostały zamknięte w norweskich obozach, gdzie na początek  ogolono im głowy jako widomy znak hańby. Potem miały zostać przewiezione do Finlandii, gdzie czekały na nie takie same obozy i przesłuchania. Tym pięciu kobietom, bohaterkom powieści, udało się uniknąć tego losu - odzyskały paszporty, przekroczyły granicę z Finlandią, do czego zresztą dokumenty nie były im potrzebne, bo nikt jej nie pilnował, i wyruszyły pieszo do domu. 

Szły przez pustkowie. Rzadko spotykały ludzi, bo tylko nielicznym pozwolono już wrócić do zgliszcz swoich domów. Spały najczęściej pod gołym niebem, za posłanie mając gałęzie, wydzielały sobie skromne racje jedzenia, dźwigały walizki, stopy miały całe w pęcherzach. Ogolone głowy, widomy znak ich hańby, ukrywały pod chustkami zrobionymi z sukienki. Przeprawiały się przez rzeki, musiały uważać na miny. Marzły i mokły. Szły tak przez wiele tygodni, nie bardzo wiedząc, co zastaną na miejscu i jak wytłumaczą najbliższym fakt, że wyruszyły z niemiecką armią. Im bliżej domu, tym bardziej przypominały ludzkie wraki.

Tommi Kinnunen oddaje w swojej powieści głos kobietom, o których dotąd milczano.  A dlaczego milczano? O tym mówi jedna z bohaterek.

Irene wiedziała, że nie będzie mogła nigdy opowiedzieć o tej wędrówce. Nie będzie mogła nikomu opisać, jak długo trwała ani jak strasznie była mozolna, nie będzie mogła wspomnieć o swoich towarzyszkach ani nawet próbować się dowiedzieć, co się stało z Aili albo z Siiri. Będzie musiała do końca życia milczeć ...

Autor porusza w swojej powieści trzy zasadnicze problemy. Pierwszy dotyczy tego, jak inaczej za kolaborację z Niemcami oceniano kobiety i mężczyzn. 

Finowie, którzy walczyli u boku armii niemieckiej, mają swoje towarzystwo pamięci, natomiast z pracujących dla tej samej armii Finek zrobiono po wojnie albo kurwy, albo nastolatki, którym miłość uderzyła do głowy. Dlaczego czyny mężczyzn usprawiedliwia się rozkazami z góry, a kobiety obarcza się odpowiedzialnością indywidualną? (To ze wstępu autora.)

Żołnierze nie rozumieli strachu, który ściskał serca pozostających na lądzie. Oni nie musieli się bać, bo za nich zawsze ktoś odpowiada, a kobiety są na wojnie zdane na siebie, polują na nie wszyscy.

Mężczyźni mogli wspominać w kantynie poległych towarzyszy broni, kobietom jednak nie wolno było zbyt długo opłakiwać zaginionych koleżanek. Wracający z frontu żołnierze potrzebowali ich radości, a nie smutku.

Drugi, ten najbardziej delikatny, to problem winy tych kobiet. Z jednej strony im współczujemy, z drugiej zdajemy sobie sprawę, że współpracowały z Niemcami, a wcale przecież nie musiały tego robić. Żadna z nich nie została przez niemieckich żołnierzy zabrana do Norwegii siłą. Oczywiście nie one dokonywały zbrodni, ale spały ze zbrodniarzami, gotowały dla nich, sprzątały ich kwatery, obsługiwały w kantynie. Widziały, jak żołnierze podpalają wioski mijane po drodze. Im dłużej idą, tym lepiej rozumieją, że to, co zrobiły, nie było niewinne. 

Irene zrozumiała, że chociaż sama nikogo nie skrzywdziła, to jednak miała w tym swój udział. Tak jak pozostałe, i ona słyszała, co wyprawiali niemieccy żołnierze, potem jeszcze widziała to i owo, a jednak milczała. (...) Łatwo było udawać niewiniątko, kiedy człowiek myślał, że stoi po stronie zwycięzców, i wiedział, że w imię prawdy trzeba by się pożegnać z wieloma rzeczami.

Teraz już strach przed śmiercią nie ściskał jej za gardło - jego miejsce zajął strach przed życiem.

Czy z perspektywy czasu żałowały, że pracowały dla Niemców? Czy nadal uważały, że wszystko, co robiły, było słuszne, czy jednak wiedząc, jak to się skończyło, zaczynały mieć pewne wątpliwości? A co ich kraj sądził o swoim udziale w tej wojnie?

Jest i kwestia trzecia, najbardziej optymistyczna. Otóż wspólna wędrówka zmienia te kobiety. Stają się silne i chcą same stanowić o sobie, żadna z nich nie pragnie powrotu do życia, jakie prowadziła wcześniej. 

Po powrocie do domu Siiri nie zamierzała odpowiadać za nic, za co nie pociągano do odpowiedzialności mężczyzn.

To wszystko nie oznacza, że stworzyły wspólnotę. Chociaż dużo ze sobą rozmawiały, chociaż się sobie zwierzały, chociaż się wspierały, mają świadomość, że nie będą szukały kontaktu ze sobą. Dlaczego? Może dlatego, że spotkanie przypomniałoby im o współwinie?

A wreszcie jest też w powieści moment, który karze się zastanowić nad dylematami etycznymi. Najstarsza z nich i najmniej winna, pielęgniarka, jest najsłabszym ogniwem tej drużyny. Ma problemy ze stawami, idzie najwolniej, trudno jej dźwigać walizkę. Może nie powinna z nimi wyruszyć, tylko zostać z innymi kobietami w chacie pogranicznika? Jak długo mogą jej pomagać? Co zrobić, kiedy opóźnia marsz? A kiedy nie ma już siły? Nie mogę oczywiście zdradzać szczegółów i napisać, jak jej towarzyszki rozwiązały ten dylemat. W każdym razie to moim zdaniem najbardziej tragiczna bohaterka.

I na koniec moja ulubiona refleksja, coś, co nigdy nie daje mi spokoju.

Świat został pomyślany tak dziwacznie, że gdy na jednym brzegu rzeki życie toczy się jak dawniej, drugi zostaje doszczętnie zniszczony.

Bardzo ciekawa powieść. Warto jej lekturę uzupełnić "Pułkownikową" Rosy Liksom.

Eleanor Catton "Las Birnamski"

Po lekturze dwóch wyjątkowo przygnębiających powieści, "Końca"

Marty Hermanowicz i "Urodzin" Weroniki Murek,  potrzebowałam czegoś lżejszego. Mój wybór padł na "Las Birnamski" Eleanor Catton (Wydawnictwo Literackie 2024; przełożył Maciej Świerkocki). Od razu wyznam, że nie czytałam jej nagrodzonej Bookerem powieści "Wszystko, co lśni", bo, pamiętam, zniechęciły mnie wcale nie tak nieliczne krytyczne głosy. Zresztą w moich czytelniczych wyborach nie podążam za nagrodami. Owszem, nagroda może być, ale nie musi, zachętą do sięgnięcia po książkę. Dlaczego wobec tego jakiś czas temu kupiłam "Las Birnamski"? Bo zainteresował mnie temat. 

Muszę przyznać, że powieść spełniła powierzone jej zadania. Miałam z tej lektury przyjemność, chociaż nie od początku, no i nie do samego końca. Po odłożeniu książki przyszło też otrzeźwienie i nieco bardziej krytyczne spojrzenie. Najpierw jednak parę słów wprowadzenia. 

Akcja  rozgrywa się w roku 2017 w Nowej Zelandii. Tytułowy Las Birnamski to nazwa ekologicznej organizacji, ogrodniczego kolektywu, którego członkowie, działając na granicy prawa, zajmują jakieś opuszczone tereny i sadzą tam rośliny, a potem sprzedają swoje plony. Pomysłodawczynią, założycielką i spiritus movens tej grupy jest dwudziestokilkuletnia Mira. Pomaga jej przyjaciółka, Shelley. Wszystko zaczyna się w momencie, kiedy w jednym z parków narodowych dochodzi do trzęsienia ziemi w wyniku czego na pobliskiej przełęczy obsuwa się ziemia i zostaje zamknięta popularna wśród turystów droga. Burzy to plany właścicieli dużej farmy leżącej w okolicy, którzy chcieli rozparcelować ziemię i sprzedać ją deweloperowi pod budowę domów. Na razie nie ma mowy o tym interesie, bo ruch turystyczny zamarł, a zabezpieczenie osuwiska i odbudowanie drogi zajmie kilka lat. Mira dostrzega w tym szansę dla Lasu Birnamskiego, który stale jest pod kreską. A gdyby tak udało się niepostrzeżenie zająć ten duży teren i hodować tam rośliny na większą skalę? Zrobiła research - miejsce jest odludne, gospodarze rzadko odwiedzają swój dom, bo sami mieszkają w stolicy. Wyrusza na rekonesans. Nieoczekiwanie dla siebie zostaje przyłapana przez nieznajomego mężczyznę, który doleciał tam prywatnym odrzutowcem. Mężczyzna okazuje się amerykańskim miliarderem, który chce na tym terenie zbudować luksusowy bunkier na wypadek katastrofy. Wpłacił już zaliczkę za teren, co utrzymywane jest w tajemnicy. Po pierwszym spięciu zafascynowany bezczelnością Miry i kłamstwami, którymi zawsze posługuje się, kiedy zostanie przyłapana w podobnej sytuacji, nieoczekiwanie proponuje jej dil. Nie tylko pozwoli Lasowi Birnamskiemu uprawiać rośliny na terenie farmy, ale jeszcze zainwestuje w ten kolektyw ogrodniczy duże pieniądze. Takie o jakich nie śmieli nigdy marzyć. Mira wraca do domu i na zebraniu przedstawia członkom organizacji hojną propozycję. Czy zostanie przyjęta, o tym muszą zadecydować w demokratycznym głosowaniu. Postanawia zrobić wszystko, aby tak się stało, dlatego na wszelki wypadek nie mówi im wszystkiego. Jeśli komuś wydaje się, że streściłam powieść, to zapewniam, że nic takiego się nie stało. To zaledwie punkt wyjścia dla tego, co nastąpi dalej. I ja również zataiłam niektóre fakty, aby nie psuć przyjemności potencjalnym czytelniczkom i czytelnikom.

"Las Birnamski" określany jest przez wydawcę mianem psychologicznego thrillera i mogę się z tym zgodzić. Po nieco nudnawym i przegadanym początku, kiedy akcja na dobre zostaje zawiązana i rusza z kopyta, powieść rzeczywiście trzyma w napięciu. Zdarzenia obserwujemy naprzemiennie z kilku punktów widzenia - Miry, jej przyjaciółki Shelley, ich znajomego, niegdyś członka kolektywu, Tony'ego, owego miliardera Roberta Lemoine'a i małżeństwa, które jest właścicielem farmy. Stopniowo dowiadujemy się coraz więcej, poznajemy też stosunkowo szybko prawdziwe powody, dla których Robert Lemoine postanowił zainwestować w ogrodniczy kolektyw. A nie są to powody szlachetne. Tony, skłócony z członkami grupy, a przede wszystkim z Mirą, której zarzuca, że sprzedała ideały za pieniądze, postanawia wyświetlić sprawę. Początkowo napędza go gniew na bogaczy tego świata, którzy myślą tylko o sobie i wszystko mogą kupić, interes publiczny mając za nic, i polityków, którzy im to ułatwiają. Chce o tym napisać artykuł, marzy mu się zrobienie kariery. Kiedy jednak przybywa na miejsce, szybko odkrywa prawdę. Teraz Tony kierowany słusznym gniewem chce przy okazji wybić się materiałem śledczym. 

... i poczuł, jak przetacza się po nim walec wściekłości i rozpaczy z powodu bezwzględnego okrucieństwa późnego kapitalizmu, który nie tylko niszczy środowisko, instytucje obywatelskie, ideały intelektualne oraz polityczne, ale nawet gorzej, niszczy bowiem jego osobiste nadzieje na przyszłość - poczuł znajomy przypływ smutku i bezsilnej złości z powodu straceńczego, marnotrawnego, bezdusznego, narcystycznego i bezpłodnego egoizmu dzisiejszych czasów ...

Wszystko oczywiście się komplikuje - Tony jest w śmiertelnym niebezpieczeństwie, dochodzi do nieoczekiwanych wydarzeń, które mieszają szyki wszystkim, nawet amerykańskiemu miliarderowi. Ostatecznie rzecz idzie o to, czy Tony'emu uda się wyświetlić prawdę, czy wyjdzie cało z potyczki z wszechmocnym Robertem, który do swojej dyspozycji ma nie tylko bajeczne pieniądze, oddanych ludzi, ale i drony zwiadowcze, potrafi też znakomicie manipulować ludźmi i mieszać w Internecie. 

Powieść dostarcza wielu czytelniczych przyjemności, przede wszystkim oczywiście dlatego, że akcja trzyma w wielkim napięciu, a poza tym mnożą się tajemnice. Chciałam też oczywiście dowiedzieć się, jak ta historia się skończy. Muszę przyznać, że finał mnie zaskoczył, co oczywiście jest dodatkowym plusem. Wielką przyjemność sprawiały mi też opisy dzikiej przyrody, których jest tu trochę. Z radością śledziłam wędrówki Tony'ego po odludnych szlakach parku narodowego, wchodziłam w skórę Miry, która obozowała na odludziu. Jednym słowem czułam się tak, jakbym to ja tam była. Bardzo lubię takie przeżywanie powieści. 

Plusem są też oczywiście poruszane w książce problemy, ścieranie się różnych racji i poglądów. Na jakie kompromisy można iść? Czy dorosłość i skuteczne działania zawsze ich wymagają? Jak długo można być pięknoduchem żyjącym słuszną ideą, niedostrzegającym rzeczywistości? Jak daleko można się posunąć, aby przekonać innych do swoich racji? No i problemy, o których już wspominałam. Ochrona środowiska kontra wydobycie metali ziem rzadkich. Jaki koszt środowiskowy i ludzki jesteśmy gotowe i gotowi zapłacić, aby je mieć? A przecież są nam niezbędne. Zapisując te słowa w laptopie, też przecież z nich korzystam. No i jest to także opowieść o miliarderach, którzy mogą pozwolić sobie na wszystko, kupując polityków, manipulując ludźmi, mając ich za nic. Robert Lemoine to wyjątkowo bezczelny i odrażający typ.

Kolejną zaletą powieści są rozbudowane, pogłębione portrety bohaterek i bohaterów. Wnikamy w ich motywacje, poznajemy ich poglądy i relacje między nimi.

Jednak kiedy już skończyłam czytać, kiedy poznałam zakończenie i stwierdziłam, że jest zaskakujące, kiedy emocje opadły, przyszło otrzeźwienie. Otóż "Las Birnamskim" jest tylko, albo aż, znakomicie skrojoną i napisaną powieścią sensacyjną. Poruszane w książce problemy nie są przecież żadnym odkryciem, to po prostu dodatek, który nie przeszkadza czerpać przyjemności z lektury. Gdyby rzecz była na serio, powieść powinna czytelniczki i czytelników przeczołgać i zdołować. Może dlatego to zaskakujące zakończenie wydało mi się równocześnie nie pasować do całości. Jakby autorka chciała znowu dodać swojej powieści ciężaru, jaki niósł początek. Nie mam jednak pretensji do Eleanor Catton o to, że napisała thriller, bo może ktoś, kto się nad takimi problemami na co dzień nie zastanawia, zwabiony sensacyjną fabułą pomyśli sobie o tym przez chwilę.