Graham Greene "Spokojny Amerykanin"

Niedawno pisałam tu o moich literackich przygodach z twórczością

nieco zapomnianego już angielskiego powieściopisarza Grahama Greene'a, a to przy okazji lektury "Mocy i chwały". Zapowiadałam wówczas, że do jego książek wrócę. Nie przypuszczałam jednak, że nastąpi to tak szybko. I znowu stało się to za sprawą tego samego podcastu. Tym razem były to propozycje lekturowe na wakacje, a wśród nich znalazł się "Spokojny Amerykanin" Grahama Greene'a (Instytut Wydawniczy PAX 1966; przełożył Jacek Woźniakowski). Może wszystko nie potoczyłoby się tak błyskawicznie, ale że książkę miałam na regale, a do tego nie jest ona zbyt obszerna (nie to, żebym nie lubiła cegieł, ale czasem ze względów logistycznych muszę sięgnąć po coś krótszego), nie było na co czekać. No i stało się, uwinęłam się z nią w niecały tydzień i znowu jestem usatysfakcjonowana. Naprawdę warto od czasu do czasu sięgnąć po coś klasycznego, a nie tylko gonić za nowościami. A Graham Greene świetnie się do tego nadaje.

Pisząc o "Mocy i chwale", scharakteryzowałam też trochę twórczość angielskiego powieściopisarza, więc nie będę się powtarzać, dodam jednak, że "Spokojny Amerykanin" nie jest powieścią podejmującą dylematy moralne związane z wiarą i religią. Należy też do tego odłamu jego twórczości, który pozornie może wydać się lżejszy. Ale tylko pozornie, bo bohater znowu zostaje postawiony wobec sytuacji, w której musi, a tym razem może lepiej napisać, że chce, podjąć ważką moralnie decyzję. W imię dobra wybrać zło.

Ale od początku. Akcja "Spokojnego Amerykanina" toczy się w Wietnamie, w Sajgonie w czasie wojny francusko-wietnamskiej, czyli pierwszej wojny indochińskiej, która trwała osiem lat a jej efektem było uzyskanie niepodległości przez Wietnam, Laos i Kambodżę, przy czym ten pierwszy kraj został podzielony na dwie części, północną komunistyczną i południową, co w dalszej perspektywie doprowadziło do kolejnej wojny, tym razem ze Stanami Zjednoczonymi. 

Głównym bohaterem i narratorem jednocześnie jest angielski korespondent, Thomas Fowler. W polskim tłumaczeniu pochodzącym z lat 60. Tomasz, ale ja będę używać imienia angielskiego, bo dziś w przekładach już nie spolszcza się imion. Swoją pracę wykonuje bez szczególnej pasji, ale woli siedzieć w Wietnamie, bo w pewnym sensie ma tam święty spokój. Może żyć z dala od żony, z którą chętnie by się rozwiódł, ale jest przekonany, że ona, gorliwa katoliczka, nigdy się na to nie zgodzi. I tak wiedzie swój w miarę spokojny żywot. Od czasu do czasu pojedzie na północ, gdzie toczą się walki, i nada korespondencję. Z konieczności krótką, bo dłuższa nikogo nie interesuje. To, co sprowadzone zostaje do kilkunastozdaniowej informacji wypranej z emocji, często jest dramatycznym zdarzeniem. Mogą to być setki trupów Wietnamczyków pływające w rzece albo nalot  bombowy z wykorzystaniem napalmu, w wyniku którego ofiary, często cywilne, płoną żywcem. 

Myślałem: Jakie to dziwne, że moi koledzy po fachu wykroją z całej tej nocy jedynie dwa wiersze. Była to noc jakich wiele, a jedynym niezwykłym zjawiskiem byłem ja.

Fowler jednak pozostaje neutralny. Stara się nie angażować emocjonalnie ani ideowo po żadnej ze stron. Nie jest Francuzem, a więc nie poczuwa się do odpowiedzialności. Wykonuje tylko swoją pracę.

Byłem odpowiedzialny za ten głos płaczący w ciemności: chlubiłem się, że nie jestem zaangażowany, nie jestem wmieszany w tę wojnę, lecz to ja zadałem rany, całkiem tak, jakbym się posłużył stenem zgodnie z chęcią Pyle'a.

Ale czy rzeczywiście można być neutralnym? 

- Pan nie wie, przed czym uciekam. Nie przed wojną. To nie moja sprawa. Nie jestem w to wmieszany.

- Wszyscy będziecie wmieszani pewnego dnia.

Jakże aktualnie brzmią te słowa!

Najczęściej jednak Fowler siedzi w Sajgonie, włóczy się po knajpach i ma wietnamską kochankę, Fuong. To dziwny układ. Czy łączy ich miłość? On pragnie mieć kogoś przy sobie, nie czuć się samotnie, ona najchętniej wyszłaby za mąż i wyjechała z nim do Anglii, ale na razie zadowala się tym, co  dzięki niemu ma tu w Sajgonie. On nie do końca jest z nią szczery. Nie mówi jej, że w każdej chwili może zostać odwołany do kraju, a wtedy będą musieli się rozstać.

Kochają w zamian za dobro, za opiekę, za prezenty, jakie im dasz - nienawidzą za szorstkość czy za niesprawiedliwość. Nie wiedzą, że można wejść tak sobie do pokoju i pokochać obcego człowieka. Wiesz, Pyle, dla kogoś, kto się starzeje, to bardzo bezpieczne - Fuong nie ucieknie z domu, póki ten dom jest szczęśliwy.

Wszystko się zmieni, kiedy w ich życie wkroczy ten tytułowy spokojny Amerykanin, Pyle. Znacznie młodszy od Fowlera, absolwent prestiżowego amerykańskiego uniwersytetu, pochodzący z szacownej profesorskiej rodziny, przybył do Wietnamu z misją medyczną. Jest zafascynowany ideami niejakiego Yorka Hardinga (postać fikcyjna), który wierzy, że w Wietnamie i innych koloniach alternatywą dla komunizmu i kolonializmu może być jakaś trzecia siła. Ich spotkanie będzie brzemienne w skutki. Pyle bardzo chce się zaprzyjaźnić z Fowlerem i zakocha się w Fuong. W końcu przekona ją do siebie, bo on w przeciwieństwie do jej dotychczasowego kochanka zaoferuje jej małżeństwo. I może wszystko tak właśnie by się potoczyło, gdyby nie został znaleziony martwy pod mostem w niebezpiecznej okolicy - najprawdopodobniej zamordowany. 

Nie zdradzam tu niczego, bo dowiadujemy się o tym na pierwszych stronach powieści. Jej akcja prowadzona jest bowiem naprzemiennie - to, co się dzieje po śmierci Pyle'a, miesza się z retrospekcjami, dzięki którym poznajemy historię znajomości obu mężczyzn, ich rywalizację o Fuong, dramatyczne zdarzenie, które ich połączy, a przede wszystkim dyskusje na tematy światopoglądowe ściśle związane z miejscem, w którym przebywają. Z oczywistych względów nie mogę zdradzić więcej.

Muszę przyznać, że początkowo miałam wrażenie, iż  będzie to tym razem ta z powieści Grahama Greene'a, która ma mniejszy ciężar gatunkowy. Myliłam się jednak. Im głębiej wchodziłam w lekturę, tym zdarzenia i różnice światopoglądowe nabierały coraz większej wagi.

Przerażające są trzy epizody z pola wojny. Dramatyczne obrazy niedające spokoju Fowlerowi, który stara się nie angażować po żadnej ze stron. A jednak te setki trupów Wietnamczyków pływające w rzece, lot bombowcem, rozmowa z jego pilotem, który zrzuca bomby albo napalm na przypadkowe wietnamskie cele, robią na nim wrażenie. Coraz bardziej podkopują jego neutralną, cyniczną postawę. 

Działko posłało jeden jedyny pocisk i sampan rozprysnął się w fontannę iskier. Nawet nie czekaliśmy, by zobaczyć, jak nasze ofiary walczą o życie, tylko nabraliśmy wysokości i skierowaliśmy się ku bazie. Pomyślałem znowu to, co wówczas, gdy zobaczyłem umarłe dziecko w Fat Diem: Nienawidzę wojny. Było coś tak oburzającego w naszym nagłym, przypadkowym wyborze łupu - przelatywaliśmy sobie mimochodem, wystarczył jeden strzał, nikt nie odpowiedział na nasz ogień i znowu lecieliśmy dalej, dorzuciliśmy maleńki wkład do globalnej liczby zmarłych.

Pilot stara się jak najbardziej zdystansować od tego, co robi, wmawia sobie, że wykonuje tylko rozkazy, że walczy z wrogiem, ale to tylko pudrowanie rzeczywistości, przybrana maska. Poza tym co to za wróg, który walczy z kolonialnym mocarstwem? Ale jeszcze wcześniej Fowler i Pyle znaleźli się w śmiertelnym niebezpieczeństwie, które ich mocniej złączyło. Już wtedy w niezwykle dramatycznych okolicznościach narrator będzie miał wyrzuty sumienia, bo ratując siebie, na niebezpieczeństwo narazili dwóch bogu ducha winnych wietnamskich strażników. 

A potem wszystko się jeszcze bardziej skomplikuje. Kim  naprawdę jest Pyle? Czym naprawdę się zajmuje? No i najważniejsze pytanie - czy aby zapobiec większemu złu, można uciec się do mniejszego? Taki dylemat postawi przed sobą Fowler. 

- Prędzej czy później - rzekł Heng (...) - trzeba stanąć po czyjejś stronie. Jeśli ma się pozostać człowiekiem.

Ciekawa jest też Fuong, chociaż patrzymy na nią, jak na wszystko, oczami Fowlera. Cicha, spokojna, wycofana, grzeczna, pokorna, ale jednocześnie dba o swój interes. Czy kocha któregoś z nich, czy to tylko wyrachowanie i myśl o zapewnieniu sobie przyszłości skłania ją do podejmowania takich, a nie innych decyzji? Za nią stoi jej starsza siostra, która zdaje się ją skłaniać do wyborów, jakie podejmuje. Takich dziewczyn, które wiązały się z Europejczykami czy Amerykanami, aby zapewnić sobie lepszą przyszłość, było bardzo dużo. Tu chciałabym wspomnieć o świetnym, nagradzanym, filmie dokumentalnym, sięgającym do wojny amerykańsko-wietnamskiej,  "Dziecko z pyłu" Weroniki Milczewskiej opowiadającym o dramatycznych losach dzieci urodzonych z takich związków.

Kończąc, dodam jeszcze, że bardzo ciekawe, w powieści oczywiście, są portrety obu bohaterów.

Niewielka, ale bardzo interesująca i inspirująca powieść Grahama Greene'a, który zasługuje na wydobycie z niepamięci, o czym przekonałam się po raz kolejny.

Ibitisam Azem "Księga zniknięcia"

Moja faza na książki opowiadające o konflikcie palestyńsko-

izraelskim trwa, dlatego nie mogłam pominąć powieści palestyńskiej pisarki mieszkającej w Stanach Zjednoczonych, Ibitisam Azem, "Księga zniknięcia" (ArtRage 2026; przełożyła Hanna Jankowska), która w 2025 otrzymała nominację do międzynarodowego Bookera. Nie raz wyrażałam tu swój stosunek do nagród, nie trzymam się ich niewolniczo. Czasem rzeczywiście sięgam po coś z powodu nominacji czy samego wyróżnienia, ale to nie jest ten przypadek. Tym razem zadecydowała narodowość pisarki.

Punkt wyjścia "Księgi zniknięcia" jest bardzo prosty. Pewnego ranka mieszkańcy Tel Awiwu, a właściwie całego Izraela, budzą się i stwierdzają, że dzieje się coś dziwnego. Nie przyjeżdżają autobusy, nie dostarczono prasy, do wielu miejsc nie przybyli pracownicy, ktoś nie może złapać z kimś kontaktu. Co się stało? Okazuje się, że nagle zniknęli wszyscy Palestyńczycy. Szok, niedowierzanie, dezorientacja, strach. Dlaczego strach? Bo wprawdzie Palestyńczycy na ogół Żydów nie obchodzą, ale nie wiadomo, czy czegoś nie szykują. Pewnie gdzieś się zaczaili i na nich ruszą. Ale godziny płyną, panuje spokój, służby badające sprawę nie stwierdziły niczego dziwnego. Monitoring nie zarejestrował, aby opuszczali swoje domy lub gdzieś się gromadzili.

Kiedy czytałam powieść, doszłam do wniosku, iż dzięki zbiegowi okoliczności bardzo dobrze się stało, że zupełnie niedawno przeczytałam "Białe miasto, czarne miasto" Sharona Rotbarda, książkę opowiadającą o konflikcie palestyńsko-izraelskim z perspektywy Tel Awiwu i Jafy, bo właśnie ta perspektywa jest w "Księdze zniknięcia" bardzo obecna. Pojawia się i Bauhaus, i Białe Miasto, i nazwy dzielnic Jafy, i sady, nawet gatunek pomarańczy, z których słynęła, o czym pisze Sharon Rotbard, i wreszcie historia zdobycia Jafy, wysiedleń, a także współczesne oblicze miasta, które dzisiaj stanowi część Tel Awiwu. Ale jeśli ktoś nie czytał tamtej książki, to oczywiście nie oznacza, że nie zrozumie tej.

"Księga zniknięcia" ma dwóch głównych bohaterów. To Palestyńczyk Ala'a i Żyd Ariel. Są przyjaciółmi, obaj mieszkają w tym samym domu w Tel Awiwie na Bulwarze Rothschilda, obaj związani są z mediami. Ariel jest felietonistą amerykańskiej gazety. Kiedy Palestyńczycy znikają, on też próbuje skontaktować się ze swoim przyjacielem. Oczywiście bezskutecznie. Ponieważ ma klucz do jego mieszkania, wchodzi tam i znajduje czerwony zeszyt, w którym Ala'a prowadził notatki. W ten sposób razem z nim poznajemy historię jego rodziny i jego stan ducha.

Ala'a był bardzo związany ze swoją babcią, która niedawno umarła. W swoich zapiskach zwraca się bezpośrednio do niej. Przypomina sobie jej opowieści, na nowo przeżywa tragedię Nakby. Babcia postanowiła zostać w Jafie, bo dla niej liczyło się miejsce. Przeżyła bombardowania, musiała opuścić swoją dzielnicę i dom, osiąść w innej, gdzie Żydzi pozwolili zamieszkać jej i innym Palestyńczykom, którzy zostali. Ale większość rodziny uciekła i osiadła w Bejrucie. Także mąż. Babcia żyje podwójnym życiem - w Jafie tej współczesnej i tej, którą zapamiętała.

Nie spodobało ci się określenie, że Jafa jest pogrzebana pod Jafą. Stwierdziłaś, że Jafa zawsze pozostanie Jafą, jest wszędzie wokół nas, musimy tylko patrzeć uważnie, żeby ją zobaczyć. Powiedziałaś, że nocą słyszysz głosy, zgiełk wesela, bębny i flety. 

Ala'a to przedstawiciel trzeciego pokolenia po Nakbie i to on, dzięki opowieściom swojej babci, ma świadomość tego, kim jest i co się stało z miejscem, w którym żyje. Nie potrafi zapomnieć.

A kiedy zapada noc, obmywam domy wokół mnie czarną pamięcią. Ścieram z nich biel i wszystko maluję na czarno. Biorę czarny kolor z tuszu nocy i wszystko nim zapełniam, jakbym się bał, że zawładnie mną biała pamięć, więc zacieram ją czernią bezksiężycowej nocy. Kocham czarny kolor, bo jest podobny do nas, bo jest nami.

Im dłużej czytałam notatki Ala'i, tym bardziej uderzało mnie to, jak bardzo męczy go sytuacja, w jakiej żyje. Niby jest Palestyńczykiem uprzywilejowanym, bo wykształconym, a jednak czuje się niezrozumiany. Przez matkę, która przyjęła taktykę milczenia i, co być może najgorsze, przez żydowskiego przyjaciela.

Bo Ariel też odczuwa znużenie i zniecierpliwienie ciągłym rozpamiętywaniem przeszłości przez Palestyńczyków. 

Przykro mu było, gdy słuchał skarg arabskich kolegów, był wtedy rozdarty między zrozumieniem a dezaprobatą.

Zmęczyła go lektura opowieści Ala'i, przeszłość i nieustanne gadanie o miejscu i jego pamięci. Te historie pokonanych o legendarnej przeszłości. Takie właśnie są.

Kiedy myśli o swoim dziadku syjoniście, który przybył z Anglii, kupował ziemię, nie uważa go za kolonizatora. Jakoś prześlizguje się nad słowem przejąć, które zastąpiło słowo kupić, bo ziemi na sprzedaż było za mało. Wie, że była wojna, że w niej zwyciężyli, ale nadal nie nazywa swojego dziadka kolonizatorem. Przecież nie opowiadał się jak niektórzy syjoniści za wypędzeniem Palestyńczyków. Dlatego coraz trudniej jest mu się też zgodzić z przyjacielem. Owszem, uważa, że:  

popełniono pewne błędy i że Palestyńczykom należy się więcej praw, ale [Ala'a] powinien przyznać, że państwo mu wiele daje i że jest w lepszej sytuacji niż na przykład uchodźcy w Libanie czy krajach arabskich.

Nic dziwnego, że reakcja jego przyjaciela była gwałtowna. Ariel nie potrafi zrozumieć Ala'i, współodczuwać z nim. Zarzuca mu, że rozpamiętując historię Jafy, jest nienowoczesny i pozwala, aby przeszłość go ograniczała. Przecież zmiana w miastach, ich modernizacja to rzecz normalna. Jakby nie zdawał sobie sprawy, że w tym wypadku nie chodzi o zwykłą modernizację, ale o zatarcie, a nawet zniszczenie dużej części tego, co było, i stworzenie wydmuszki.

Nie słyszałeś o Al-Manszijji, Szach Muwannis, Al-Masudijji i innych wsiach Jafy? Co to znaczy, że mam być nowoczesny? Pokłonić się? (...) Kiedy wreszcie zrozumiesz, że Tel Awiw to kłamstwo, w które wszyscy uwierzyli? Jafa to nie tylko gaje pomarańczowe, a nawet gdyby była pustynią, to co z tego? To kłamstwo, które chcieliście sprzedać, nie daje wam prawa do zabijania nas i wypędzania. Nawet gdybyśmy byli najbardziej zacofanymi ludźmi na tym świecie, nie macie prawa nas przesiedlać. Ani mordować. Walczcie z Europą, która wypędzała was i zabijała.(...) Wy przez cały czas mówicie, a my słuchamy i próbujemy dać wam do zrozumienia, że w tym równaniu jest błąd. Czasami próbujemy spokojnie rozmawiać, a czasem milczeć. Boimy się i wybuchamy.  Nienawidzimy was i zbliżamy się do was, a nawet lubimy was jako ludzi. Naśladujemy was, wierzymy wam, ale wiemy, że okłamujemy przede wszystkim samych siebie. Wmawiamy sobie, że oni w końcu zrozumieją, lecz wy nas nie słuchacie. (...) Mamy jednak świadomość, że tylko nasz krzyk skłoni was, żebyście nas usłyszeli.

Teraz kiedy snuję te refleksje, uświadamiam sobie, że to chyba pierwsza powieść dotycząca tej tematyki, jaką czytałam, pokazująca perspektywę tych, którzy pozostali, czyli Palestyńczyków żyjących w Izraelu. Nie na Zachodnim Brzegu, nie w Gazie, ale właśnie tam. Jeden z epizodycznych bohaterów powieści, Palestyńczyk, tak mówi:

Jafa. Jafa. Nazwa, która mnie boli i którą codziennie przeklinam, bo wciąż ją kocham. (...) To, że tu zostaliśmy, oznacza, że krwawimy. Żyjesz z otwartą raną, krwawisz, ale wciąż żyjesz. (...) Jestem szczęśliwy, że zostałem mimo biedy, opresji i zapomnienia. (...) Nikt sobie nie uświadamia, jak bardzo jesteśmy samotni, my, którzy tu pozostaliśmy.

Kiedy minie szok, kiedy okaże się, że najprawdopodobniej nic się nie stanie, większość Żydów oddycha z ulgą. Bo problem Palestyńczyków sam się rozwiązał, a wraz z nim inne. Już nic nie trzeba będzie robić.

- Dziwni jesteśmy, my syjoniści ateiści - zaśmiał się Ariel. - Nie wierzymy w  istnienie Boga, ale jesteśmy przekonani, że czyni dla nas cuda. Że obiecał nam tę ziemię, a teraz ze względu na nas pozbył się Palestyńczyków.

Za jakiś czas władze pewnie pozwolą zajmować ich domy i mieszkania. I tylko lewicowy dziennikarz, który sam o sobie mówi, że wziął rozwód z syjonizmem i w niego nie wierzy, lekceważony przez wszystkich, nazywa w swoim artykule rzeczy po imieniu. To, co się stało, to "najczystsza" czystka etniczna, jaką widziała ludzkość. I pisze gorzko:

Co się stało, ojczyzno, z rozsądnymi ludźmi, którzy cię zamieszkiwali? Gdzie się podziali? Czy ich też zabito, czy opuścili cię razem z Palestyńczykami? Czy uwolnimy się kiedykolwiek od kompleksu ofiary? Nie jesteśmy już ofiarami! Musimy to powiedzieć na głos! Staliśmy się zwykłymi ludźmi we własnym państwie.

Jakże niezwykle aktualnie brzmią te słowa.

Kolejna bardzo intersująca książka na temat, który żywo mnie interesuje.

Maciej Siembieda "Gołoborze"

O Macieju Siembiedzie i jego kryminalnych oraz sensacyjnych

powieściach słyszałam od dawna, wiedziałam, że są bardzo cenione  i popularne, bywało, że miałam ochotę po którąś sięgnąć. Najbliżej byłam "Katharsis", pierwszej części jego greckiej trylogii. Przez chwilę znajdowała się nawet na liście moich książkowych zakupów, no ale czas nie jest z gumy, lektury trzeba wybierać, więc kryminały, których kiedyś czytałam sporo, poszły w odstawkę. O "Gołoborzu" (Znak Literanova 2025) oczywiście trudno było nie słyszeć, pojawiały się głosy, że jest czymś więcej niż  nawet najlepiej napisana powieść sensacyjna, że powinno być nominowane nie tylko do Nagrody Wielkiego Kalibru, ale także do Nike, co rzeczywiście się stało. Autor mówił, że to najbardziej osobista z jego książek, bo wychował się na Kielecczyźnie, i trudno mu złapać dystans do tego, co napisał. W posłowiu informuje, które elementy powieści są prawdziwe. Zresztą warto wspomnieć, że Maciej Siembieda do literatury przyszedł z dziennikarstwa, przez lata zajmował się reportażem i teraz wokół niewykorzystanych wcześniej tematów buduje  swoje książki. Dlaczego w takim razie zdecydowałam się jednak sięgnąć po "Gołoborze"? Oczywiście ciekawość, ale ostatecznie zadecydował impuls, pod wpływem którego zapisałam się na powieść w bibliotece, swoje odczekałam, a potem mimo słusznego rozmiaru (ponad pięćset stron) przeczytałam w kilka dni.

Akcja "Gołoborza" toczy się w fikcyjnej wsi Grabin u stóp Gór Świętokrzyskich i rozpięta jest od powstania styczniowego do roku 1989. Każda z dziewięciu części opatrzona została datą. Niektóre z nich są znaczące w naszej historii, na przykład rok 1968, 1970, 1976 czy 1989 właśnie, inne związane są z czasem po pierwszej wojnie albo z drugą wojną czy z latami tuż po wyzwoleniu. Zastanawiałam się, czy jest jakiś klucz w doborze tych dat, szczególnie powojennych. No bo powstanie i wojna oczywiście miały ogromny wpływ na życie bohaterów, inaczej jest z kolejnymi. Przyznam, że go nie odnalazłam. Na przykład antysemicka nagonka roku 1968 nijak nie znajduje odzwierciedlenia w życiu mieszkańców Grabina, ale już echa grudnia 1970 roku czy wypadków w Radomiu w 1976 znajdujemy w powieści. 

Bohaterami "Gołoborza" są dwie rodziny, a właściwie dwa klany, zamieszkujące Grabin, Kończaki, zamożni gospodarze, i Cebrzyny, którzy bardziej niż gospodarowaniem zajmują się przemytem, kradzieżami koni czy bydła. Kłótnia na jakimś weselu zapoczątkowała świętą wojnę. Jej pierwszy akt dokonał się w czasie powstania styczniowego, kiedy to jeden z Cebrzynów wydał Rosjanom Tomasza Kończaka, który przystąpił do walczących. Odtąd ta rodowa wojna stanie się jeszcze bardziej zagorzała i krwawa. Obowiązek zemsty przechodzi z ojca na syna i nie ma zmiłuj, nie można się z niego wyłamać. Krzywda wyrządzona nawet dziesiątki lat wcześniej nigdy nie zostanie zapomniana i musi zostać pomszczona. Niekoniecznie dokona się to od razu, czasem lepiej poczekać na dogodny moment. W tym świecie honor klanu znaczy wszystko. Jeden z Kończaków, który po drugiej wojnie wstąpi do milicji, usłyszy od głowy rodu, że jest najpierw Kończakiem, a potem milicjantem. Dobrze to sobie zapamięta. Wszyscy akceptują te reguły i dlatego będą trzymać język za zębami.  Milicja jest bezradna, nikt nie puści pary z ust, nikt nic nie widział, nikt nic nie słyszał. To zamknięty, wsobny świat, w którym członkowie rodu pobierają się między sobą, niechętnie dopuszczają kogoś z zewnątrz, a już niedopuszczalne jest małżeństwo pomiędzy parą pochodzącą ze zwaśnionych klanów. 

Maciej Siembieda odkrywa przed czytelniczkami i czytelnikami swojej książki świat, jaki dotąd znaliśmy z opowieści o mafii sycylijskiej potem przeniesionej na grunt amerykański, i twierdzi, że i u nas, u stóp Gór Świętokrzyskich, również obowiązywał nakaz rodowej wendety, a prawa rodzinnego klanu były ważniejsze od praw państwowych. Wychował się w tym świecie, nasłuchał się podobnych opowieści w dzieciństwie. Tu warto przywołać znakomitą reporterską książkę Wiesława Łuki "Nie oświadczam się", która opowiada o wstrząsającej zbrodni połanieckiej. Teraz słychać o niej więcej, bo Jan Holoubek kręci serial o tamtych zdarzeniach. Mamy tam te same mechanizmy - dwie rodziny, stosunkowo błahy spór, krwawa zemsta dokonana w obecności wielu świadków i milczenie całej wsi. Nieprawdopodobne, a jednak prawdziwe. Aż wierzyć się nie chce, że można dokonać takiego morderstwa z zimną krwią na oczach wielu ludzi i zmusić wszystkich do milczenia. Podobnie jest w powieści. Okrutne zbrodnie dokonane w imię zemsty, świadkowie, akceptacja i milczenie.

Muszę przyznać, że po przeczytaniu dwóch albo może nawet trzech pierwszych części byłam nieco rozczarowana. Nie żebym się nudziła, żeby mi się nie podobało, ale pomyślałam sobie, że jeśli będzie tak dalej, zemsta goni zemstę, to wszystko stało się przewidywalne. Tym bardziej, że byłam świeżo po "Revolterium" Bernarda Gromka, a tam zwrot akcji goni zwrot akcji, autor umiejętnie gubi tropy, nie wiadomo, czego się spodziewać. Okazało się jednak, że byłam w błędzie, bo potem od czasów powojennych akcja powieści rozlewa się niczym rzeka zmierzająca do morza deltą składającą się z wielu drobniejszych i większych odnóg. Po prostu pojawiają się nowe wątki, a sprawa się komplikuje i rzeczywiście nie wiadomo, czego się spodziewać. A sam finał powieści jest niezwykle zaskakujący.

Na koniec chciałabym napisać, na co szczególnie zwróciłam uwagę, czytając powieść - co zrobiło na mnie największe wrażenie, co zainteresowało najbardziej. Jeśli chodzi o to ostatnie, to chyba szczególnie ciekawa ze względów poznawczych wydała mi się ta część książki, której akcja rozgrywa się w powojennym Opolu, a zwłaszcza opowieści o szabrownikach i rozmiarze ich działalności. Natomiast największe wrażenie zrobiły na mnie dwie sprawy. Pierwsza to historia bohaterów i bohaterki, którzy chcą żyć inaczej i wyłamać się z klanowych obowiązków. Co ma zrobić człowiek, który zdaje sobie sprawę ze zła, jakie się dzieje, a nakazem rodziny zostaje zmuszony do dokonania zbrodni na człowieku, którego on wcale nie uważa za wroga?  Nie chce ani nie potrafi zabić. Jeśli nie tego nie zrobi, straci wszystko, dosłownie, i zostanie wykluczony z rodzinnego klanu. W jego oczach zabicie tego człowieka to nie żadna rodowa zemsta, ale przestępstwo. Takich dylematów nie ma  wspomniany już Kończak milicjant. A co mają zrobić dziewczyna i chłopak, którzy się pokochali i chcą być razem, a nie mogą tylko dlatego, że pochodzą ze zwaśnionych klanów? Czy jest dla nich jakiś ratunek? Ale największe wrażenie zrobiły na mnie zbrodnie dokonywane z zimną krwią przez ojca i syna z błogosławieństwem matki i z modlitwą na ustach, mieszkańców sąsiedniej wsi.

Rzeczywiście "Gołoborze" okazało się książką wartą lektury. Pewnie gdybym dysponowała nieograniczonym czasem na czytanie, sięgnęłabym po inne powieści Macieja Siembiedy. Zobaczymy, może kiedyś wrócę do pomysłu przeczytania "Katharsis".

Graham Greene "Moc i chwała"

Graham Greene to dziś w Polsce pisarz zapomniany, rzadko

wznawiany. Przeczytałam tylko trzy jego powieści, teraz już cztery, ale od pierwszych lektur mam jego twórczość gdzieś z tyłu głowy i postanowienie, że muszę od czasu do czasu sięgać po jeden z jego tytułów. Zaczęłam bardzo dawno temu od "Sedna sprawy" i "W Brighton". Szczególnie ta pierwsza powieść tkwi we mnie do dziś, jest dla mnie na tyle ważna, że przeczytałam ją kilkanaście lat temu po raz drugi, ale że było to w czasach przedblogowych, nie ma tu po niej śladu. Do dziś mam obie książki na półce. Parę lat temu kupiłam sobie kilka jego powieści w antykwariacie i dwa wznowienia w wersji elektronicznej, dotąd przeczytałam jedną, "Czynnik ludzki". 

Nie czuję się specjalistką od Grahama Greene'a, ale wiem, że w jego bardzo bogatej twórczości można wyróżnić dwa nurty. Jeden to powieści pozornie lżejsze, sensacyjne, szpiegowskie, czasem romanse. Drugi to rzeczy wagi cięższej - ich bohaterowie zawsze stają przed trudną, dramatyczną sytuacją, targają nimi dylematy moralne, jakie rzadko już stają się udziałem współczesnego człowieka, muszą dokonać jakiegoś wyboru, bywa, że żadna z dróg nie jest dobra. Traktują życie, świat, ludzi i siebie bardzo serio. Ale nawet te pozornie lżejsze tytuły też mają swoją wagę. Do tej drugiej kategorii zaliczam moje ulubione "Sedno sprawy", "W Brighton" i właśnie przeczytaną "Moc i chwałę" (Instytut Wydawniczy Pax 1985; przełożył Bolesław Taborski). Jest jeszcze jedna charakterystyczna cecha jego twórczości - pisarz często umieszcza akcję w różnych częściach świata, na przykład w Hawanie, w Wietnamie czy Meksyku. To pokłosie jego licznych podróży. Ze swoich doświadczeń czerpał też w powieściach szpiegowskich, bo w czasie drugiej wojny działał w ten sposób na rzecz swojej ojczyzny, Wielkiej Brytanii. Twórczość Grahama Greene'a, przynajmniej jej część, często wrzuca się do szufladki religijnej, co może jednych przyciągać, innych odstręczać. Chociaż rzeczywiście wiara bywa istotna w życiu niektórych bohaterów,  czasem są nimi księża, to zapewniam, że osoba nie mająca nic wspólnego z Kościołem, niewierząca śmiało może po jego twórczość sięgać, bo są to powieści uniwersalne, o czym za chwilę postaram się przekonać osoby czytające te refleksje.  

Jak to się stało, że znowu, po siedmiu latach, sięgnęłam po kolejną powieść Grahama Greene'a, "Moc i chwałę"? Oczywiście zadecydował przypadek i impuls - w jednym z podcastów, którego regularnie słucham, dwaj bardzo poważni i cenieni przeze ze mnie rozmówcy, filozof i profesor literatury, przywołali właśnie ten tytuł, bardzo go polecając. Nie zastanawiałam się długo, bez trudu dostałam książkę w bibliotece, co nie znaczy, że byłam pierwszą wypożyczającą ją od lat. Okazuje się, że co jakiś czas ktoś  po nią sięga. A więc może nie jest tak źle.

Akcja powieści rozgrywa się w Meksyku w latach trzydziestych zeszłego wieku. W wyniku lewicowej rewolucji i religijnej wojny domowej trwają prześladowania Kościoła i księży. Ale i druga strona konfliktu nie pozostaje dłużna. Lista okrucieństw jest długa z obu stron. W niektórych stanach zburzono kościoły, zakazano praktyk religijnych, a księża, którzy nie zdecydowali się na porzucenie sutanny, są ścigani i rozstrzeliwani. I właśnie w jednym z takich stanów pozostał już tylko ostatni ksiądz, główny bohater tej powieści. Pozostali zostali rozstrzelani w glorii męczeństwa, a jeden zdecydował się opuścić stan kapłański, przejść na państwową pensję i ożenić (przymusowo). 

Główny bohater tej opowieści od ośmiu lat się ukrywa, ucieka, świadcząc potajemnie swoją posługę. Ale pętla coraz bardziej się zaciska. Za informację o nim wyznaczono nagrodę, ksiądz nie ma wątpliwości, że prędzej czy później jakiś biedny wieśniak połaszczy się na te pieniądze. Jakby tego było mało, porucznik milicji z posterunku, który zajmuje się poszukiwaniami, postanowił złamać opór wieśniaków i księdza, biorąc w wioskach, w których mógł się ukryć, zakładników. Jest jednak szansa na ratunek - przejście przez góry do innego stanu, gdzie jest inne życie. Ale coś go tu trzyma. Wierzy, że jest potrzebny ludziom. Coraz bardziej zaszczuty, głodny, brudny, obszarpany, przypominający bardziej ścigane zwierzę niż człowieka, bez wina, które umożliwiłoby odprawianie mszy - alkohol też jest zakazany, a poza tym on nie ma pieniędzy - szuka tymczasowego schronienia w różnych miejscach, a przede wszystkim w wioskach. Ale czy w tej sytuacji może jeszcze komukolwiek zaufać?

Autor stawia trudne pytania. Dlaczego to robi? Z poczucia obowiązku, bo musi służyć ludziom, którzy go potrzebują? Czy rzeczywiście tak wielu go jeszcze potrzebuje? Kiedy przybywa do wioski, niekoniecznie na niego czekają, boją się. Czasem jednak ktoś go rzeczywiście wzywa. Chce do końca być wierny obranej drodze? Okryć się sławą męczeńskiej śmierci? I najważniejsze - czy nie powinien się ujawnić, skoro wie, że ceną jego życia jest życie bogu ducha winnych zakładników? W gruncie rzeczy nie jest wcale odważny, boi się nie tyle śmierci, ile związanego z nią bólu. Doskonale zdaje sobie sprawę ze swoich słabości. Jest alkoholikiem, ma nieślubne dziecko z kobietą, której nawet nie kochał, nigdy nie był jakoś szczególnie gorliwy religijnie. Kiedy wspomina dawne czasy, z tęsknotą myśli o wygodnym, dostatnim i spokojnym życiu, jakie wtedy prowadził.

Gdyby ich opuścił, byliby bezpieczni i wolni od złego przykładu, jaki dawał. On był jedynym księdzem, jakiego dzieci mogły pamiętać: właśnie on będzie jedynym źródłem wyobrażeń o wierze. Ale i od niego także ludzie przyjmowali Boga. Jeśli odejdzie, będzie to wyglądało, jak gdyby na całej przestrzeni między morzem a górami Bóg przestał istnieć. Czyż nie jest jego obowiązkiem zostać, nawet jeśli nim pogardzają, nawet jeśli z jego powodu zostaną zamordowani? Nawet jeśli zgorszą się jego przykładem.

Ale Maria, z którą ma dziecko, oskarża go.

- Niech już ksiądz pójdzie... w ogóle stąd pójdzie. Ksiądz się już tu nikomu na nic nie przyda. (...) Czy ksiądz nie rozumie? Nie chcemy księdza tu więcej. (...) Czy ksiądz myśli, że Bóg chce, aby taki ksiądz-pijaczyna został tu i ginął za Niego? (...) Przypuśćmy, że ksiądz zginie. Ksiądz będzie męczennikiem, no nie? I co to będzie za męczennik z księdza? Taki, że ludzie będą szydzili tylko.

Ale i kondycja Jose, księdza, który uległ, zrzucił sutannę i pod przymusem ożenił się, też wcale nie jest godna pozazdroszczenia. Gardzi sobą, stał się pośmiewiskiem, żyje z kobietą, do której nic nie czuje, i drży ze strachu, kiedy jakaś zdesperowana osoba błaga go o kapłańską posługę. Jest kłębkiem nerwów, wiedzie nędzne życie.

Stary człowiek siedział na skrzyni w małym, suchym patio. Był bardzo gruby i miał krótki oddech, dyszał jakby po wielkim wysiłku podczas upału. (...) Myślał z zazdrością o ludziach, którzy zginęli; wszystko skończyło się tak szybko. Wzięto ich na cmentarz i rozstrzelano pod ścianą: w ciągu dwóch minut zgasło w nich życie. I to nazywano męczeństwem. Tutaj życie wlokło się i wlokło. Miał tylko sześćdziesiąt dwa lata. Mógł dożyć do dziewięćdziesięciu. (...) Wiedział, że był błaznem. Żeniący się stary człowiek był już wystarczająco groteskowy, a cóż dopiero stary ksiądz... (...) Był po prostu tłustym, niedołężnym starcem, z którego drwiono i szydzono, gdy kładł się do łóżka.

Nędzne życie wiodą tu właściwie wszyscy bohaterowie, których poznajemy, bo nędzny jest świat, w jakim żyją. Dentysta, który przyjechał z Wielkiej Brytanii do Meksyku, aby odbić się finansowo, a teraz nie może wyjechać, bo jego oszczędności w wyniku inflacji straciły na wartości. Czuje się samotny i złapany w pułapkę. Rodzina przedstawiciela amerykańskiej firmy eksportującej banany. Żyją gdzieś na odludziu, żona jest nieszczęśliwa i wiecznie niedomaga - trudno powiedzieć, czy rzeczywiście choruje, czy to hipochondria - córka musi uczyć się korespondencyjnie, bo nie ma tu szkoły. A przede wszystkim wieśniacy żyjący w odludnych wioskach, potwornie biedni. Spotkany przypadkowo Metys, brudny, odpychający, a jednak budzący współczucie, który, jak podejrzewa ksiądz, chce go zadenuncjować dla pieniędzy. A jaka przyszłość czeka małą, już zdemoralizowaną, córkę księdza, którą sprowadził na świat przez przypadek? Przecież kiedy szedł do łóżka z kobietą, której nie kochał, nie marzył o dziecku. Teraz jednak jeśli na czymś mu zależy, to właśnie na niej. Jeśli się o coś modli, to o nią. Nic to nie da. Mała przez miejsce swojego urodzenia skazana jest na nędzne, biedne życie. Ta wszechobecna bieda, brzydota i miałkość tego świata jest bardzo przygnębiająca i poruszająca. Czy życie tych ludzi było lepsze, bardziej wzniosłe, kiedy mogli swobodnie praktykować? Jeden z bohaterów mówi do swojego syna:

- Ty nie pamiętasz czasów, kiedy tu był kościół. Ja byłem kiepskim katolikiem, ale to oznaczało... no, muzykę, światła, miejsce, gdzie można by posiedzieć  z dala od upału... a twoja matka, no zawsze miała coś do roboty. Gdybyśmy mieli teatr, w ogóle coś zamiast tego, nie czulibyśmy się tacy opuszczeni.

Bardzo ciekawą postacią jest porucznik ścigający księdza, jego oponent. Fanatyk wierzący, że sprawa, której służy, pomoże tym wszystkim biedakom. Nieważne są koszty, ważny jest cel. Czy jednak w gruncie rzeczy nimi nie gardzi? Skąd wie, co dla nich dobre? I jak niby ma się spełnić ta utopia, w którą wierzy?

Jest w tej powieści jedna przerażająca scena. To walka wygłodniałego człowieka i zabiedzonego psa o kość, na której widać resztki mięsa. Dawno nie czytałam czegoś tak mocnego i przerażającego. A chwilę potem ksiądz w opuszczonej wiosce znajduje książkę z poezją Tennysona. Uświadamia sobie, jak marne życie prowadzi. 

Od wielu miesięcy ksiądz nie widział żadnej książki. Leżała tam i pleśniała prawie jak obietnica lepszej przyszłości; obietnica życia w spokojnych domach, w których będą odbiorniki radiowe i półki z książkami, i łóżka zaścielone na noc, i obrusy przy posiłkach.

W świat tej powieści wchodzi się bardzo intensywnie. Opisany jest niezwykle  sensualnie. Czułam trud zaszczutego księdza, jego głód, oblepiający go brud, razem z nim brzydziłam się łachmanów, jakie miał na sobie. Podobnie głęboko odczuwałam los innych bohaterów znakomicie sportretowanych.

Nie jest to powieść lekka, łatwa i przyjemna, ale niezwykle interesująca. Warto po nią sięgnąć.

Anna María Matute "Pierwsze wspomnienie"

Po książkę hiszpańskiej pisarki Anny Maríi Matute "Pierwsze

wspomnienie" (Cyranka 2026; przełożyła Ewa Zaleska) postanowiłam sięgnąć z dwóch powodów. Pierwszym był szum, jaki się wokół niej wytworzył, achy i ochy, że to arcydzieło. Ale oczywiście nie to przeważyło. Ostatecznym impulsem był temat - opowieść o dzieciństwie w czasach hiszpańskiej wojny domowej. Z niewiadomych dla mnie powodów ta tematyka żywo mnie interesuje. Może wzięło się to od Hemnigwaya, a może wciąż nurtującego mnie zdumienia, jak to się dzieje, że ludzie mieszkający obok siebie nagle w tak okrutny sposób skaczą sobie do gardeł.

Anna María Matute jest w Polsce dotąd niezbyt rozpoznana, chociaż ze zdumieniem stwierdziłam, że "Pierwsze wspomnienie" to wcale nie jej pierwsza książka wydana w naszym kraju. Natomiast w światowym obiegu literackim uznawana jest za jedną z najwybitniejszych pisarek europejskich XX wieku, mistrzynię prozy psychologicznej. Pisała także dla dzieci, ilustrowała te książki, była wykładowczynią na amerykańskich uniwersytetach, krytyczką literacką, laureatką wielu znaczących nagród. 

"Pierwsze wspomnienie" to pierwsza część trylogii i mam wielką nadzieję, że Cyranka będzie kontynuowała ten cykl. Gdyby Annę Maríę Matute wydawały chłopaki z ArtRage'u, miałabym pewność, że tak się stanie, bo oni nie porzucają swoich autorek i autorów, nawet jeśli te książki kupuje skandalicznie mało osób. Tu dygresja. Zwykle na koniec roku podają dane sprzedażowe, co bardzo podnosi moje ego, bo zawsze jestem wśród tych nielicznych, którzy kupili i przeczytali przynajmniej kilka spośród wydanych przez nich tytułów. A jednocześnie nie mogę wyjść ze zdumienia, że takie dobre książki kupiło tak niewiele osób. Koniec dygresji, czas przejść do meritum.

Skoro bardzo bym sobie życzyła, aby Cyranka wydała dwie kolejne książki z cyklu, to zapewne dla czytających te refleksje jest już jasne, jaką mam  opinię o "Pierwszym wspomnieniu". Tak, tak, zgadzam się z tymi, którzy uważają, że to rzecz niezwykła i warta lektury. Przyznam jednak, że nie od razu podzielałam ten zachwyt. Nie było mi łatwo wejść w tę książkę. Raz, że to proza gęsta, prawie bez dialogów, pełna wysublimowanych opisów przyrody, w dodatku narracja przerywana jest fragmentami w nawiasach stanowiącymi komentarz. Czyj? Może dorosłej narratorki, ale nie do końca jest to dla mnie jasne. Dwa, że kiedy ją zaczęłam, byłam dość zajęta, więc czytałam z doskoku. Tu pół godziny, tam najwyżej godzina. Dopiero kiedy wreszcie dzięki długiemu weekendowi czasu miałam w bród, połknęłam ją w ciągu jednego dnia. I dopiero wtedy doceniłam jej wielkość, wkręciłam się bardzo, mimo że nie jest to lektura lekka, łatwa i przyjemna. Stąd moja rada - jeśli ktoś zamierza sięgnąć po "Pierwsze wspomnienie", do czego gorąco namawiam, to warto to zrobić, kiedy można się tej książce oddać w pełni, a nie wydzielać ją sobie drobnymi kawałeczkami niczym lek na receptę.

Cóż to za historia? Są to wspomnienia czasu, który czternastoletnia Matia, narratorka, spędzała w ponurym domu swojej oschłej, nieprzystępnej babki na jednej z hiszpańskich wysp. W książce jej nazwa nie pada, ale z info wydawcy dowiadujemy się, że to Majorka. Wprawdzie nigdy tam nie byłam, ale jednego jestem pewna - ta książkowa wyspa niczym nie przypomina turystycznego raju, jakim stała się dziś. W domu przebywa też dwa lata starszy kuzyn, Borja, jego matka, korepetytor i służba. Matka Matii od lat nie żyje, ona wychowywała się w rodzinnym domu ojca pod opieką jego starej niani. Po wyrzuceniu z kościelnej szkoły trafia do  babki. Wybuch wojny domowej sprawia, że razem z kuzynem utkwili tu na jakiś czas. Zanim znajdzie się im szkoły, są pod opieką korepetytora, niedoszłego księdza, syna służącej.

Ciotka Emilia i Borja nie mogli wrócić na półwysep, a wuj Alvaro, który miał stopień pułkownika, był na froncie. Niczym zwabieni do dziwacznej zasadzki, Borja i ja zrozumieliśmy zaskoczeni, że musimy pozostać na wyspie nie wiedzieć jak długo. Szkoła odpłynęła w dal, a w otaczającej nas atmosferze - u babki, ciotki Emilii, proboszcza, lekarza - wyczuwało się jakąś ekscytację, która nadawała monotonnemu życiu dorosłych smak anormalności. 

Ojciec Borji bije się gdzieś na froncie po tej właściwej, czyli frankistowskiej stronie. Używam tu przymiotnika właściwej w sensie ironicznym, ale dla otoczenia, w jakim przebywa główna bohaterka, to wcale nie ironia. Tymczasem ojciec Matii stoi po przeciwnej stronie barykady, czemu czasem w nienawistny sposób daje wyraz babka. Nie bardzo wiadomo, co się z nim dzieje. Czy walczy, a może siedzi w więzieniu?

W atlasie śledziłam także przebieg wojny wuja Alvara, położenie zdobytych miast ("Upadło, upadło". "Te Deum..."). Wojny, która zgubiła, pogrążyła mojego ojca i jego niesłuszne przekonania. Wojny, która tam na mapie, na niezdobytych jeszcze obszarach, pochłonęła go jak mokradła. I co z niego zostało?

Wojna domowa jest w tej książce tylko dalekim echem, tłem zaledwie. Na wyspie nie toczą się walki, a i dzieci chroni się przed okrutnymi wiadomościami o tym, co dzieje się na froncie. Ale świat, w którym obracają się Matia i Borja, też jest okrutny. Zostawieni sami sobie mają dużo swobody. Palą, piją, Borja podkrada pieniądze babce i matce. W chłopackim świecie, do którego Matia raz jest dopuszczana, a raz jest z niego wykluczana, są dwie zwalczające się bandy. W jednej są chłopcy z dobrych domów, w drugiej z tych gorszych, niezamożnych. Ich członkowie potrafią być wobec siebie okrutni. Ale bywa, że zawierają rozejmy. Borja jest hersztem, autorytetem. Potrafi być bardzo bezwzględny, kiedy z powodu zazdrości chce się na kimś zemścić. I nie będzie to już zwyczajna chłopacka zemsta, ale zemsta mająca poważne konsekwencje. Coś, co w okrutny sposób zaważy na życiu jednego z bohaterów. Do swojej intrygi wciągnie Matię, czyniąc ją współwinną tego, co się stanie, bo ze strachu, zmanipulowana przez starszego kuzyna, nie będzie potrafiła ująć się za skrzywdzonym, chociaż był dla niej kimś ważnym.

To bardzo mroczny świat. I chociaż wydarzenia rozgrywają się w większej części latem, to czytając, miałam wrażenie, jakby wyspę spowijał mrok albo przynajmniej warstwa ciężkich, ołowianych chmur wiszących nisko nad ziemią.

Matia i Borja są bardzo samotni. Przeżywają  swoje rozterki i problemy w pojedynkę. Czasem dopuszczają do nich siebie nawzajem. Coś ich łączy, ale wiele ich dzieli. Już nie dzieci, jeszcze nie dorośli i dorosnąć bardzo nie chcą. Szczególnie Matia, bo to jej perspektywę poznajemy. Boją się świata dorosłych, który jest jeszcze okrutniejszy niż ich świat. Stąd powracający motyw baśni, a szczególnie Piotrusia Pana, Nibylandii, Kaja i Gerdy. 

Wydawało mi się, że mówi prawdę, że jest bardzo samotny, podobnie jak ja, i że gdyby nie ta nasza samotność, to, kto wie, może nigdy nie zostalibyśmy przyjaciółmi.

Byliśmy tacy bezbronni, tacy zależni, a przecież zarazem tak dalecy od nich wszystkich: od portretu wuja Alvara, braci Taronji, od mojego ojca, Antonii, Mandaryna ... Jakże obcy byli dorośli, ta dziwna rasa mężczyzn i kobiet. Jacy obcy i absurdalni byliśmy my. Jak bardzo poza światem, a nawet poza czasem. Już nie byliśmy dziećmi. Nagle nie wiedzieliśmy, kim jesteśmy.

Nigdy wcześniej nie zauważyłam, że [korepetytor] był tylko chłopcem, niewiele od nas starszym, uwikłanym po uszy w nieczyste sprawy mężczyzn i kobiet; zanurzonym po szyję w świecie, w tej studni, do której wszyscy już się ześlizgiwaliśmy.

... jakbym chciała krzyknąć: "Nie, nie, zatrzymajcie mnie, nie wiedziałam, dokąd biegnę, nie chcę dowiedzieć się niczego więcej". (Ale już przeskoczyłam mur i zostawiłam za sobą Kaja i Gerdę w ogrodzie na dachu).

A jednocześnie pojawiają się też pierwsze, dobre, oznaki dorosłości - współczucie, zrozumienie i empatia dla drugiego człowieka.

I patrząc na stojącego obok Mandaryna, pierwszy raz poczułam współczucie jak dorosła osoba, zapragnęłam podać mu rękę i powiedzieć: "Nie przejmuj się nimi, to tylko głupie dzieci. Wybacz im, bo nie wiedzą, co czynią". A równocześnie wstydziłam się tego pierwszego uczucia dorosłej osoby i czułam strach, i żałowałam samej siebie, swoich słów i litości.

Jest w tej książce jeszcze coś, na co warto zwrócić uwagę, a co może umknąć, bo nie wybija się na pierwszy plan. To zupełnie inne traktowanie dziewczyny niż chłopaka w tym tradycyjnym świecie. W tych nielicznych chwilach, kiedy babka przypomina sobie o Matii, daje wyraz takim poglądom.

Podczas pierwszych wakacji wzięli mnie ze sobą tylko raz, a i wtedy musiałam na noc wracać do domu. Babka mówiła, że jestem już zbyt duża, żeby samotnie chodzić z nimi do Gaju Pomarańczowego i spędzić trzy noce poza domem. (...) Kiedy wyprawiali się do gaju Pomarańczowego, dwa razy towarzyszyłam im aż do portu i dopiero tam się rozstawaliśmy, a babka nie miała o niczym pojęcia. Potem wracałam do domu Leontiną, nienawidząc tego, że jestem kobietą.

W tamtych czasach jedną z najbardziej upokarzających rzeczy było, pamiętam, stałe zamartwianie się babki o mój wygląd. O rzekomą przyszłą urodę, którą powinnam zyskać za wszelką cenę.

- To jedyne, co przydaje się kobiecie, jeżeli nie ma pieniędzy.

Uroda zatem była jedynym dobrem, na jakie mogłam liczyć w życiu. Jednakże była ona jeszcze cokolwiek nieobecna i odległa, a mój wygląd w przekonaniu babki pozostawiał wiele do życzenia,.

Matia zdecydowanie nie darzy babki sympatią, co znajduje wyraz w sposobie jej opisywania.

Okna dzierżawców płonęły światłem, na pewno babka szpiegowała je z saloniku przez teatralną lornetkę. Poczułam głuchą irytację. Siedzi tam pewnie jak brzuchaty, poobtłukiwany bóg, jak wielka żarłoczna lalka, pociągając za sznurki swoich marionetek. (...) Jej oczy niczym długie macki, wchodziły do tych domów, oblizywały je, zamiatały w pokojach pod łóżkami i stołami. To były lustrujące oczy, unosiły białe dachy i chłostały: prywatność, sen, zmęczenie.

Rozparta w fotelu babka przeżuwała jedną ze swoich niezliczonych pastylek. Dekolt sukienki okalał fałdy i zmarszczki wokół gardła przepasanego aksamitną tasiemką. Na szyi powyżej tasiemki również tworzyły się fałdy i zmarszczki, aż do podbródka. Jakby ktoś ją wypchał, a na szyi zacisnął węzeł: z jednej strony głowa, z drugiej ciało, jak dwa worki, każdy z innej materii.

Już z tych kilku cytatów można się zorientować, jak gęsta jest to proza i w jak niezwykły sposób została napisana. Na koniec chcę zwrócić uwagę na jeszcze jedną cechę tej książki. Ogromną rolę odgrywa w świecie Matii przyroda, a opisując ją, wyraża swoje uczucia. Na dowód ostatni już cytat.

Nienawiść przebijała się przez ciszę jak słońce, jak podbiegnięte ropą i krwawiące oko przez morską mgłę. Tam, na wyspie, słońce zawsze wydawało mi się złowieszcze, polerowało kamienne płyty na placu, sprawiało, że błyszczały i robiły się śliskie jak kości, jak złośliwa i dziwna kość słoniowa.

Znakomita, chociaż wymagająca uważnej lektury książka. Ale naprawdę warto się w nią wgryźć, wejść w ten mroczny, niepokojący świat już nie dzieci, jeszcze nie dorosłych. Docenić urodę języka.

Bernard Gromek "Revolterium"

Z braku czasu na wszystkie książki, które chciałabym przeczytać,

rzadko sięgam po literaturę gatunkową. Musi być do tego jakiś bardzo ważny powód - poruszany temat, tło społeczne, miasto, w którym toczy się akcja. Jednym słowem taka powieść ma mi dać odrobinę więcej niż tylko czystą rozrywkę. I to właśnie z tych powodów zdecydowałam się przeczytać "Revolterium" Bernarda Gromka (Znak Literanova 2026).

Ta powieść to dość późny debiut, jej autor dotąd z literaturą miał niewiele wspólnego, pisał teksty dla zespołu tworzącego krakowską alternatywną scenę muzyczną, w którym występuje po godzinach, bo na co dzień po prostu pracuje. O książce zrobiło się głośno, wysłuchałam dwóch rozmów z pisarzem, ale oczywiście nie to mnie zachęciło. Przecież nie sięgam po każdy tytuł, który wypada z przysłowiowej lodówki. Otóż magnesem okazał się Kraków, w którym rozgrywa się akcja powieści, i wydarzenia historyczne, wokół których osnuta jest intryga. Bernard Gromek wędruje do połowy XIX wieku i opowiada o kilku tygodniach roku 1848, kiedy to w Europie wybuchają rewolty zwane Wiosną Ludów. Liczne retrospekcje sięgają dwa lata wstecz do powstania krakowskiego i rabacji galicyjskiej. O powstaniu i rabacji oczywiście wiedziałam, natomiast o tym, że cokolwiek działo się w Krakowie w roku 1848 nie miałam pojęcia. 

Muszę przyznać, że początkowo zastanawiałam się, czy nie odłożyć książki. Wydawało mi się, że nie przebrnę przez nagromadzenie brutalności i dosadny język, jakim posługują się bohaterowie. Popularnego i dziś przekleństwa skierowanego do osobnika płci męskiej, oczywiście w wersji z epoki, a więc rozdzielonego na dwa osobne wyrazy i bez głoski s na początku, używają  tu jak przecinka wszyscy mężczyźni niezależnie od stanu. Zastanawiam się nawet, czy to wówczas było rzeczywiście przekleństwo. Że powieść nie będzie grzeczna, wiedziałam, bo promując ją, pisano i mówiono o tym, że Kraków jest tu brudny i śmierdzący. Stopniowo przyzwyczaiłam się jednak i do brutalności, i do niepięknego języka, jakim posługują się bohaterowie, a ponieważ dość szybko wciągnęła mnie sensacyjna historia i chciałam wiedzieć, co dalej, więc nie porzuciłam "Revolterium", tylko z wielką przyjemnością, nie bacząc na ciężar egzemplarza wypożyczonego z biblioteki, pochłaniałam kolejne rozdziały.

Akcja powieści zaczyna się wczesną wiosną, kiedy główny bohater, Maks Krom, w grupie wielu innych politycznych opuszcza krakowskie więzienie, w którym spędził dwa lata po klęsce powstania krakowskiego. Uwolnionych witają tłumy, wszak to bohaterowie, miasto w obliczu tego, co dzieje się w Europie, jest zrewoltowane, a atmosfera gorąca. Jednak Maks nie ma ochoty na politykę, nie chce się już w nic angażować, pragnie zająć się własnym szczęściem. Najchętniej wyjechałby za ocean, gdzie, jak słyszał, można za bezcen kupić kawałek ziemi i zacząć nowe życie. Ale do tego potrzebne są pieniądze. Na szczęście on wie, jak je zdobyć. Musi tylko odnaleźć w okolicach Gdowa, gdzie rozegrała się tragiczna bitwa powstania krakowskiego, której wspomnienia wciąż do niego wracają, zakopaną w ogrodzie dworu państwa Chłapowskich  skrzynię z pieniędzmi podarowaną krakowskim powstańcom przez górników z Wieliczki. Jak się dowiedziałam z rozmów z autorem, rzeczywiście taka skrzynia, zwana salinarną, istniała. Tymczasem na te pieniądze ostrzy sobie zęby nie tylko Maks. Chce je zdobyć jego przyjaciel z czasów paryskich i powstania krakowskiego, wydziedziczony hrabia Hipolit Zdański. Pieniądze potrzebne są mu na stworzenie partii popierającej idee Marksa, którymi się zafascynował. Chcą je też zdobyć ci, którzy mają przedostać się na zrewoltowane Węgry, aby wspomóc tamtejszą rewolucję. No i wreszcie szuka ich przybyły z Paryża przedstawiciel świeżo utworzonego Komitetu Narodowego żądającego swobód obywatelskich dla mieszkańców miasta. 

I właśnie wokół  odnalezienia salinarnej skrzyni zbudowana jest akcja powieści. Maks i Hipolit działają razem, wplątując się w niezłą awanturę. Czyhają na nich liczne niebezpieczeństwa, miejscowa policja, ci, którzy chcą zdobyć pieniądze i zwyczajne zbiry. Nie wiadomo, komu można zaufać, a kto wróg. Bywa, że i siebie nawzajem podejrzewają o nielojalność. Wydarzenia gnają, zwrot akcji goni zwrot akcji, przeszkód po drodze mnóstwo. Wiadomo, że ktoś z tej zawieruchy ocaleje, ale ktoś pewnie zginie, bo trup ściele się tu gęsto. Życie ludzkie niewiele jest warte w tak zrewoltowanym świecie, a bohaterowie nie są szlachetnymi postaciami.

Rzeczywiście Bernard Gromek odziera tamten świat i tamtych bohaterów z romantycznej niewinności. Bliżej mu zdecydowanie do Gombrowicza niż do Sienkiewicza. Obie rewolty, i ta z roku 1846, i ta z 1848, a już szczególnie rabacja galicyjska, są brutalne. Nie wszyscy kierują się wzniosłymi ideałami. Często za gębą pełną patriotycznych i demokratycznych frazesów kryje się cynizm. Do tego dochodzi nieudolność, niczym nieuzasadniony hurraoptymizm, wszak wiadomo, ja z synowcem na czele i jakoś to będzie. 

Co jeszcze sprawiło, że z czystym sumieniem mogę polecić tę powieść jako coś więcej niż tylko świetną rozrywkę? Dla mnie jest to obraz Krakowa z połowy XIX stulecia, mojego miasta. Z ogromną przyjemnością czytałam o miejscach, które dziś stanowią ścisłe centrum, a wtedy były jakimiś okropnymi, śmierdzącymi przedmieściami, pełnymi błota, bagien, szuwarów porastających nieistniejące już drugie koryto Wisły (dziś w tym miejscu pomiędzy starym miastem a Kazimierzem jest dwupasmowa ulica z pasem plant pośrodku). W zdumienie wprawiła mnie informacja o tym, że znajdujący się w centrum miasta Plac na Groblach, gdzie mieści się najstarsze krakowskie liceum, w tamtym czasie był zakazanym, bagnistym miejscem. Skądś się w końcu ta nazwa musiała wziąć. Być może karczma, gdzie załatwiano ciemne interesy, jest wytworem wyobraźni autora, ale podmokły, odludny teren już nie. Z przyjemnością sprawdzałam w sieci nazwy nieistniejących już dziś parków i ogrodów, w których spotykają się bohaterowie.

Oczywiście bardzo interesujące było tło historyczne. O bitwie pod Gdowem nie miałam pojęcia, albo nigdy się o niej nie uczyłam, albo zapomniałam, ale szczególnie ciekawy był dla mnie obraz zrewoltowanego Krakowa z okresu Wiosny Ludów. Z lekcji historii pamiętam tylko, że coś się działo w tamtym okresie w zaborze pruskim, ale w Krakowie? Tymczasem w mieście wrzało, powstał Komitet Narodowy, a wreszcie doszło do zamieszek i starcia z demonstrantami. Na ulicach pojawiły się barykady, a wszystko skończyło się  bombardowaniem z armat znajdujących się na wzgórzu wawelskim. Było wielu zabitych, a ich pogrzeb przerodził się w milczącą demonstrację patriotyczną. W skali wydarzeń europejskich to nieznaczący epizod, ale inaczej wyglądał z perspektywy mieszkanek i mieszkańców Krakowa.

Chociaż głównymi bohaterami są mężczyźni i sama powieść należy raczej do kategorii chłopackich, to jednak chwali się autorowi, że pojawiają się na jej kartach silne, znaczące kobiety. Dwie z nich odgrywają dużą rolę w powieści, szczególnie jedna jest bardzo sprawcza, tajemnicza i ... niebezpieczna, druga choć pozornie może się wydawać taką trochę sienkiewiczowską bohaterką, a więc kwiatkiem do kożucha męskiego bohatera, w rzeczywistości taka nie jest. No i trzecia, bardziej epizodyczna, ubiera się po męsku, pali cygara, wydaje rozkazy, strzela z broni palnej, okazuje się silniejsza w starciu z facetem, no i śmiało sobie poczyna w sferze erotycznej. Może to wykalkulowane, pewnie dziś już nie bardzo wypada pisać inaczej, ale jest.

Jeśli do czegoś miałabym się przyczepić, to do stereotypowego pokazania dwóch głównych bohaterów. To, jacy są pokręceni, ma oczywiście swoje źródła w traumatycznych przeżyciach z dzieciństwa, które są wątpliwą zasługą patriarchalnej męskości. No ale to przecież powieść gatunkowa, więc pewien schematyzm jest koniecznością.

Naprawdę warto sięgnąć po "Revolterium" Bernarda Gromka. Świetnie się czyta, no i jest czymś więcej niż tylko bardzo dobrym czytadłem. Na wszelki wypadek jeszcze raz ostrzegam - to brutalny świat, sporo tu scen przemocy i plugawego języka.

PS. Miała być krótka notka połączona z drugą poświęconą "Gołoborzu" Macieja Siembiedy, które już wkrótce zacznę czytać. Tymczasem wyszło całkiem sporo, i to po kilku dniach od odłożenia książki, więc o "Gołoborzu" będzie osobno. 

Sharon Rotbard "Białe miasto, czarne miasto. Architektura i wojna w Tel Awiwie i Jafie"

"Białe miasto, czarne miasto. Architektura i wojna w Tel Awiwie i w

Jafie" Sharona Rotbarda (Filtry 2022; przełożyła Katarzyna Makaruk) to kolejna książka o konflikcie izraelsko-palestyńskim, po którą sięgnęłam. I na pewno nieostatnia, bo mam ich jeszcze kilka, a temat interesował mnie od dawna. Niestety wciąż tylko zyskuje na aktualności. Ta przeleżała trochę w moim czytniku, a i kupiłam ją nie od razu po premierze. 

Najpierw kilka słów o autorze, co rzuci też światło na to, czym jest ta pozycja. Sharon Rotbard to architekt, aktywista, autor publikacji, laureat nagród architektonicznych, wykładowca akademicki i współwłaściciel oraz redaktor wydawnictwa, w którym ukazują się książki nie tylko z dziedziny architektury. Mieszka w Jafie. Na treści tej książki odbił się jego zawód i aktywizm.

Bo "Białe miasto, czarne miasto" to opowieść o Tel Awiwie i Jafie, niegdyś dwóch odrębnych miastach, dziś tworzących jeden organizm. Opowieść o ich architekturze, historii i oczywiście polityce, czyli konflikcie izraelsko-palestyńskim, który położył się cieniem na Jafie, a właściwie doprowadził do jej unicestwienia, ale o tym za chwilę.

Zacznę od objaśnienia tytułu - czym jest białe miasto, a czym czarne? Otóż białe miasto to modernistyczny, europejski Tel Awiw, przynajmniej tak chcą go widzieć jego żydowscy, pochodzący z Europy, mieszkańcy, a czarne to oczywiście arabska, niegdyś, Jafa. Biel i czerń widać doskonale na zdjęciach lotniczych pochodzących z różnych okresów, które można znaleźć w środku wraz z komentarzem autora.  Książka składa się z trzech części. Pierwsza poświęcona jest białemu miastu, druga czarnemu, a trzecia stanowi podsumowanie dociekań.  

W części pierwszej Sharon Rotbard udowadnia, że opowieść o białym, modernistycznym, bauhausowskim mieście to mit. Mit narodzony dzięki architektonicznej wystawie z roku 1984, a przyklepany wpisaniem modernistycznych dzielnic Tel Awiwu na listę światowego dziedzictwa UNESCO. Kiedy przed laty byłam w Izraelu, oczywiście wybrałam się na wycieczkę z przewodniczką po telawiwskim Bauhausie. Na czym opiera się ten mit? Przede wszystkim na tym, że ta część miasta była projektowana przez żydowskich architektów związanych z architektoniczną szkołą Bauhausu, którzy uciekli z III Rzeszy do Izraela, chroniąc się przed prześladowaniem Żydów. Kolejne elementy mitu to biel i budowa na wydmach, co zaowocowało chwytliwym hasłem: ziemia bez ludzi dla ludzi bez ziemi, a także opowieścią o tym, że ciężko pracujący Żydzi sprawili, że pustynia zakwitła. Tymczasem autor pokazuje, że miasto powstające w latach 20. i 30. zeszłego wieku ani nie jest jednolite, ani całkowicie białe, a tylko nieliczni jego twórcy rzeczywiście identyfikowali się  z wypracowanym przez Bauhaus stylem. Nie było to też budownictwo społeczne, a komercyjne, co sprzeczne jest z ideą niemieckiej szkoły. Miasto nie powstało też na wydmach, a w miejscu jafskich sadów i ogrodów, a stanowiące je działki nie zawsze były najtańsze. Tylko część zakupionego terenu to wydmy, ażeby budować, po prostu je zniwelowano. Więc jeśli już, to miasto powstawało nie na nich, a w ich miejscu.

Sharon Rotbard pisze o tym, czemu służą te mity, w które mieszkańcy Tel Awiwu tak chętnie wierzą, mało tego, sprzedają je światu. Otóż po pierwsze podnosi to ich ego - dzięki mitowi Bauhausu Tel Awiw dołącza do rodziny miast europejskich, a nawet światowych, takich jak Berlin czy Londyn. Białe miasto staje się symbolem europejskości, sprawia, że Tel Awiw wychodzi z cienia arabskiej Jafy szczycącej się czterema tysiącami lat historii i zyskuje własne stare miasto i historyczne centrum. Ma to swoje dalsze konsekwencje - najważniejsze stają się korzenie środkowoeuropejskie, a inne, na przykład te z krajów Maghrebu czy z Etiopii, a nawet ze Wschodniej Europy, są ignorowane, aszkenazyjczycy uważają się za lepszych i ważniejszych od sefardyjczyków. W architekturze szlachetne staje się tylko to, co białe, pogardza się stylem orientalnym, wschodnioeuropejskim czy eklektycznym. Określenie, że coś jest skrzyżowaniem Berdyczowa z Bagdadem to obelga. Jednym słowem architektura stanowi pole walki ideologicznej. Nie po raz pierwszy w historii. Z kolei mit budowy Tel Awiwu na wydmach ma dać miastu alibi jego niewinności - niczego nikomu nie zabrano, nikogo nie wypędzono, po prostu kupiono za bezcen puste, nikomu niepotrzebne tereny i zrobiono coś z niczego. Ten mit ma za nic wcześniejszych mieszkańców i sąsiedzkie relacje.

W tym miejscu koniecznie muszę wspomnieć, że dla kogoś, kto nie interesuje się architekturą, niektóre fragmenty pierwszej części mogą być nieciekawe czy wręcz nudne. Dlatego, mimo że część druga w znacznie większym stopniu skupia się na historii i na konflikcie żydowsko-palestyńskim, na pewno nie będzie to książka dla każdego interesującego się tym problemem. Skupienie na architekturze może okazać się barierą. 

Jak już wspomniałam, w drugiej części książki autor skupia się na tym, jak Tel Awiw pożarł Jafę, przyczynił się do jej materialnego i kulturowego unicestwienia, wymazał jej arabskie i wielokulturowe dziedzictwo, czyniąc z jej najstarszej części turystyczną wydmuszkę i degradując jej inne dzielnice oraz ich mieszkańców. Z mojej izraelskiej podróży pamiętam rozczarowanie Jafą, która wydała mi się sprowadzona do jednego placu i kilku uliczek, pustych, bez życia. Po przeczytaniu tej książki, zrozumiałam dlaczego. 

A przecież w XIX wieku Jafa przeżywała ekonomiczny boom dzięki eksportowi owoców, a przede wszystkim pomarańcz. Dziś znajdująca się na nich nalepka Jaffa  wcale nie oznacza, że pochodzą one stąd, bo po pierwsze od dawna nie ma już tych sadów i upraw, a po drugie marka została przed laty sprzedana przez  izraelski koncern międzynarodowemu. Paradoksalnie tamten dziewiętnastowieczny sukces miał stać się w przyszłości przyczyną klęski miasta, bo ściągali do niego żydowscy emigranci z Afryki Północnej. Stopniowo zaczęli budować nowe dzielnice, które potem wyewoluowały w Tel Awiw. Jak pisze autor - Tel Awiw nie zrodził się z wydm, ale z Jafy, którą stopniowo zaczął okrążać, odcinając jej kontakt z wiejskim zapleczem, szlakami handlowymi, terenami w głębi lądu, aż ją zadusił. Sytuacja pogorszyła się jeszcze w wyniku budowy żydowskich osiedli na Zachodnim Brzegu. Do jej upadku przyczynił się też krach ekonomiczny spowodowany przez obie wojny światowe, bo już w latach dwudziestych zeszłego wieku palestyńscy rolnicy w wyniku sytuacji ekonomicznej zaczęli sprzedawać sady żydowskim pośrednikom. Swoje dodali oczywiście Brytyjczycy, którzy po upadku imperium osmańskiego zaczęli sprawować tu rządy mandatowe. Sprzyjali Żydom, modernizowali kraj, wyburzyli historyczne centrum Jafy. Im bardziej rozbudowywał się Tel Awiw, tym bardziej karlała jego stara, zacna sąsiadka. Ostateczny cios zadało miastu zdobycie go w 1948 roku przez Żydów na dwa dni przed proklamacją Izraela.

Klęska Jafy oznaczała jej całkowite unicestwienie - zniknęli ludzie, wymazano ich dziedzictwo, kulturę, gospodarkę, domy. Miasto systematycznie niszczono, degradowano, chaotycznie przebudowywano, zmieniano nazwy ulic, zacierając pamięć o jego arabskiej przeszłości. Kiedy wysadzono ratusz i rabowano domy, zniknęły dokumenty i całe piśmiennictwo. Osiedlano tam Żydów przybyłych z Bałkanów i Afryki Północnej, którzy nie mieli pojęcia o przeszłości tego miejsca. Potem przyczepiono Jafie łatkę siedliska zepsucia i dzielnicy nędzy. Dlatego w latach 60. zeszłego wieku wysiedlono tych palestyńskich mieszkańców, którzy tam jeszcze zostali, a na ich miejsce sprowadzono artystów, czyniąc z miasta artystyczną i turystyczną wydmuszkę. Podobnie postępowano z innymi miejscowościami, na przykład z Safedem.

Trudno czytać część drugą tej książki bez emocji. Kolejny żydowski autor obala izraelskie mity. Umieszcza też to, co stało się między Tel Awiwem a Jafą, na szerszym tle. Pisze o tym, że biała architektura tworzona w różnych zakątkach świata przez białych dla białych to przejaw kolonializmu. Nie inaczej było tu.

Na pewno nie jest to książka dla wszystkich, ale jeśli ktoś przynajmniej odrobinę interesuje się architekturą, to zdecydowanie polecam. A dla szerszej publiczności jest inna pozycja Filtrów - zbiór opowiadań "Adżami. Opowieści z Jafy" Jossiego Granowskiego. Naprawdę świetny.

Jurica Pavičić "Czerwona woda"

Jedna z literatur, na którą od dawna nastawiony jest mój czytelniczy

radar, to literatura bałkańska. Gdy tylko dotrze do mnie wiadomość, że ukazuje się jakaś książka z tego obszaru, pilnie nadstawiam ucha i jeśli odpowiada moim czytelniczym zainteresowaniom, czytam. Tak trafiła w moje ręce "Czerwona woda" Juricy Pavičića (Noir sur Blanc 2025; przełożył Leszek Małczak). Strzał okazał się celny, bo powieść została wybrana do dyskusji przez prowadzącą, bałkanistkę, jeden z klubów książki, na który od czasu do czasu uczęszczam. 

Na początek kilka zdań o Juricy Pavičiću. Jest chorwackim powieściopisarzem, autorem opowiadań, scenariuszy filmowych i dziennikarzem. Urodził się w Splicie. I to właśnie w Dalmacji często umieszcza akcję swoich książek.

Nie inaczej jest w wypadku "Czerwonej wody". Opowiedziana historia rozgrywa się przede wszystkim w małym nadmorskim miasteczku na dalmatyńskim wybrzeżu. Miejscowość najprawdopodobniej jest fikcyjna, ale już Split, w którym też rozgrywają się niektóre wydarzenia, czy wspominany tylko Trogir to już nie wyobraźnia autora. Akcja zaczyna się pewnego letniego dnia w roku 1989, a kończy w roku 2017. Tego właśnie dnia w miasteczku organizowany jest rybacki festyn, na który wybiera się siedemnastoletnia Silva i jej brat bliźniak Mate. Dziewczyna nigdy nie wróci z zabawy. Odtąd życie rodziny Velów zostanie wywrócone do góry nogami. Sprawa staje się głośna nie tylko w miasteczku, ale rozpisują się o niej media. Co się z nią stało? Wypadek? Ucieczka? Morderstwo? Z czasem zainteresowanie opada, tylko najbliżsi nie potrafią zapomnieć. 

"Czerwona woda" na jednym z portali książkowych określana jest jako kryminał, sensacja, a nawet thriller. I rzeczywiście zagadka zaginięcia Silvy zostaje rozwiązana dopiero na końcu, chociaż przyznam, że trochę wcześniej domyśliłam się, co się stało. Mimo wszystko powieść czytałam z zainteresowaniem do samego finału. Połknąć ją można w ciągu kilku dni, a gdyby ktoś dysponował wolnym czasem, to jeszcze szybciej. Historię poznajemy z paru punktów widzenia. Każdy rozdział to perspektywa jednej osoby, członków rodziny, prowadzącego śledztwo milicjanta, tak, tak, wszak wszystko zaczyna się jeszcze w czasie, kiedy istniała socjalistyczna Jugosławia, i kilku innych osób. Ale "Czerwona woda" to coś więcej niż kryminał. Bo zagadka zaginięcia Silvy osadzona jest w burzliwych czasach, kiedy jugosłowiański świat trzęsie się w posadach i przechodzi w niebyt. Ale nie tylko wątki historyczne i transformacyjne są tu ważne.

Na pierwszy plan wybija się historia rodziny Velów. Kiedy ginie Silva, rodzinne i milicyjne śledztwo odkrywa jej tajemnice. Okazuje się, że nikt z bliskich nie miał pojęcia, jaka naprawdę była. Nawet Mate, brat bliźniak. Z kim się spotykała, czym się zajmowała, kiedy przebywała w szkolnym internacie w Splicie, jakie miała plany. To jedno. Drugi rodzinny wątek to oczywiście niemożność poradzenia sobie z traumą, co z kolei powoduje powolną dezintegrację rodziny. Najgorsza jest niepewność, brak informacji. Świadomość, że nie wiadomo, co się z nią stało. Gdyby odnaleziono ciało, gdyby było wiadomo, że nie żyje, można by było zrobić pogrzeb, pochować ją i zacząć powolny proces żałoby. Tymczasem tego wszystkiego nie da się zrobić. Pozostali członkowie rodziny, matka, ojciec i brat, zamykają się w swoim świecie, gorzknieją, odsuwają się od innych. Początkowo szukają jej wszyscy, z czasem na poszukiwania nastaje matka, zmuszając do tego syna. A to przecież jak szukanie igły w stogu siana, więc pewnie rację ma ojciec, który w pewnym momencie odpuszcza. 

Teraz ważniejsze jest, żebym został w domu. Jak zdam maturę, zacznę pracować jako kierowca ciężarówki i będę rozwoził mrożoną rybę. To dobra praca, dużo się jeździ. Po drodze będę mógł prowadzić śledztwo. Mate mówił, a Jakov milczał. Myślał tylko o tym, jak trucizna się sączy, zatruwając wszystko dookoła.

W każdym razie dzień, w którym odbył się piknik rybacki, był ostatnim normalnym dniem w życiu rodziny Velów. Jednak wtedy jeszcze tego nie wiedzieli.

Ale zaginięcie Silvy burzy nie tylko ich spokój. Na zawsze zmieni los jej chłopaka, Brany, który nigdy nie pogodzi się nie tylko z jej zniknięciem, ale także z okolicznościami, jakie do tego doprowadziły. Zniknięcie dziewczyny kładzie się także cieniem na miasteczku. Najpierw, co zrozumiałe, budzi z jednej strony strach, przerażenie, smutek, współczucie, ale także sensację. Potem, kiedy oskarżenia padają na konkretną osobę, jej los i los jej rodziny stają się nie do pozazdroszczenia. Chociaż niczego tej osobie nie udowodniono, otoczona zostaje ostracyzmem i nie ma tam życia. Każdy zwrot w sprawie, a będzie ich kilka, to jak zmącenie stojącej wody. Piekło, albo może raczej piekiełko, zaczyna się na nowo. 

Jest wreszcie tło historyczne, lekko tylko zarysowane, jakby punktami na osi czasu, jakimiś epizodami. 

Kraj opanowała polityczna gorączka. Przed kościołem, jeden po drugim, odbywały się mitingi polityczne, ludzie defilowali ze świecami i sztandarami, a Rade - właściciel kafejki Lanterna - został kandydatem na burmistrza.

Rozpada się Jugosławia, wybucha wojna, która na dalmatyńskim wybrzeżu nie jest odczuwana tak bardzo jak w głębi lądu, ale związane z nią trudności życia codziennego dają się we znaki każdemu. Miasteczko składa swoją daninę krwi, na wojnę wyruszają młodzi chłopcy, nie wszyscy z niej wrócą. 

Ustawili ich w szeregu. Trzydziestu chłopaków, kwiat rocznika 1972/1973, maturzyści, świeżo upieczeni studenci, dezerterzy z Jugosłowiańskiej Armii Ludowej, marynarze, którzy dostali wezwanie do wojska między rejsami. Właściciel Lanterny coś mówił w tym swoim kanciastym nowochorwackim języku, który ledwo opanował na takie właśnie oficjalne okazje.

A potem nastają lata transformacji, rozwoju neoliberalnego kapitalizmu. I przyznam, że ten wątek, o wiele głębiej zarysowany niż ten wojenny, bardzo mnie zainteresował. Senne dotąd miasteczko staje się atrakcyjnym turystycznym kąskiem. Międzynarodowe firmy inwestujące w branżę turystyczną i nieruchomości szukają tu swoich okazji. Najlepiej kupić ziemię jak najtaniej i odsprzedać ją potem jak najdrożej, aby wystawić na niej szeregi identycznych letnich apartamentów, które na zawsze odmienią oblicze miasteczka. 

Smart Solucion Estate to firma, która prowadzi bardzo prostą działalność. Kupuje i sprzedaje ziemię: kupuje tanio, a sprzedaje drogo. Kupuje trudno dostępne zatoki, zniszczone winnice, zbocza porośnięte gęstym rozmarynem i świerkami, a sprzedaje wpisane do miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego uzbrojone, wpisane do ksiąg wieczystych działki budowlane z przeznaczeniem na działalność deweloperską i turystyczną.

A przede wszystkim nieodwracalnie zmienią jego krajobraz. Jurica Pavičić mniej zajmuje się ekonomicznym aspektem tych zmian, a bardziej właśnie krajobrazowym i społecznym. Bo propozycje kupna ziemi żerują na ludzkich kłopotach i często prowadzą do sąsiedzkich konfliktów. Interesy są też możliwe dzięki korumpowaniu polityków, miejscowych i tych wyższego szczebla.

Gorki wie, że jego firma przekupuje polityków. Prawnicy firmy składają wizyty burmistrzom i radnym wyspiarskich miejscowości i pokazują im w Power Poincie symulacje luksusów przygotowane w programach AutoCAD i Corel. Zapraszają ich na kolacje i wycieczki jachtem, a kiedy zabawa się kończy, ludzie z firmy dają im kieszonkowe, wręczają czeki opiewające na kwotę z kilkoma zerami.

Ciekawym zabiegiem, który pokazuje zmiany, jest takie punktowe pokazanie drogi pewnego człowieka, szemranego typa, który zaczyna się piąć po szczeblach kariery dzięki wojnie. Trudno go nazwać nawet bohaterem epizodycznym, po prostu mówi się o nim od czasu do czasu, bo jakoś ociera się o losy niektórych bohaterów, a potem zaczyna odgrywać znaczącą rolę w regionie. I może się stać człowiekiem niebezpiecznym, bo świetnie manipuluje tłumem, uwodzi go.

Czas płynie, świat się zmienia i tylko Silva stale wygląda tak samo na zdjęciu, które rodzina zamieściła na rozwieszanych wszędzie plakatach. Tylko umarli zastygają w czasie.

Od tego czasu minęło sześć lat, były dwie wojny. Dwa razy linia frontu przechodziła przez tę dolinę, dwa razy przechodziła z rąk do rąk, dwa razy ją zdobywano, pustoszono i niszczono. I w czasie, gdy żółte mrówki niszczyły domy czarnym mrówkom, a później czarne żółtym, ogłoszenie ze zdjęciem Silvy wisiało nietknięte, obok drzwi toalety. Gdy inni ginęli i starzeli się, Silva wciąż była młoda i uwieczniona na białej kartce.

Teraz, kiedy dzielę się refleksjami o "Czerwonej wodzie", dochodzę do wniosku, że może najlepiej byłoby ją zakwalifikować jako powieść psychologiczną. Bo właśnie portrety bohaterek i bohaterów są jej bardzo mocną stroną. Szczególnie zapadła mi w pamięć postać milicjanta zajmującego się, do czasu, sprawą zaginionej Silvy. 

A poza tym warto dodać, że powieść jest bardzo dobrze skonstruowana. Wiele tu zwrotów akcji, mylenia tropów, zaskoczeń. To oczywiście sprawia, że czyta się ją jednym tchem. Nie jest to książka wybitna, nie jest też najlepszą bałkańską powieścią, jaką czytałam, ale śmiało można po nią sięgać.

Colm Tóibín "Long Island", "Brooklyn"

Dawno, dawno temu w czasach przedblogowych przeczytałam

bardzo chwaloną wówczas powieść "Brooklyn" irlandzkiego pisarza Colma Tóibína (Rebis 2009, nowe wydanie 2025; przełożył Jerzy Kozłowski). Przeczytałam i się rozczarowałam. O co tyle hałasu? Dziś już nie bardzo potrafię odtworzyć, jaki był powód mojego zawodu. Chyba miałam jej za złe to, że jest za krótka i w związku z tym autor zaledwie szkicuje problemy, a nie wchodzi w nie głęboko. Tak, chyba o to mi chodziło. Dowodem na to, jak ją potraktowałam, jest fakt, że pozbyłam jej się z domu przy okazji książkowego remanentu, a miałam ją  w wersji papierowej, bo był to czas przedczytnikowy. 

Kiedy w zeszłym roku wyszła kontynuacja "Brooklynu", czyli

"Long Island" (Rebis 2025; przełożył Jerzy Kozłowski), i do Polski na Festiwal Conrada przyleciał autor, a ja byłam na tym spotkaniu, postanowiłam dać Colmowi Tóibínowi drugą szansę i sięgnąć po jego najnowszą powieść. Ale żeby to zrobić, musiałam jednak, także z ciekawości, przeczytać część pierwszą. Tak też zrobiłam. Z braku czasu nie odniosłam się do niej bezpośrednio po lekturze, więc dzisiaj, pisząc o "Long Island", wspominam też trochę o "Brooklynie", tym bardziej że obie powieści mają podobną konstrukcję. 

Jak po ponownej lekturze wypada pierwsza część opowieści o Eilis Lacey, młodej irlandzkiej dziewczynie, która w latach pięćdziesiątych zeszłego wieku zostaje wysłana przez swoich najbliższych do Stanów, gdzie ma dzięki irlandzkiemu księdzu, znajomemu  starszej siostry, zapewnioną pracę, dach nad głową i wsparcie na obczyźnie? Otóż muszę ze zdumieniem stwierdzić, że zupełnie nie rozumiem, o co się wówczas czepiałam. Dziś nie dopatruję się w tej książce braku wnikliwości i powierzchowności. Powieść przeczytałam z dużym zainteresowaniem. Oczywiście to nie arcydzieło, ale bardzo dobra literatura środka. Wielką zaletą jest pogłębiony portret głównej bohaterki. Eilis wcale nie ma ochoty jechać do pracy za ocean, najchętniej zostałaby w domu, z matką i starszą siostrą, która jest dla niej autorytetem i wsparciem. Ale nie ma wyboru. Tam ma szansę na lepszą pracę, tu w małym irlandzkim miasteczku pracuje dorywczo w sklepie, znosząc humory właścicielki. Jej starsi bracia też wyjechali, tyle że bliżej, bo do Anglii. Wyobraźmy sobie jej sytuację - młoda dziewczyna, która nigdy nie była dalej niż w najbliższej okolicy swojego miasteczka, nagle musi zostawić najbliższych, nie wiadomo, kiedy ich ponownie zobaczy, i sama płynąć do Stanów, a tam odnaleźć się w nowym otoczeniu. Wszystko jest dla niej nowe i obce. Podróż do Anglii, gdzie na szczęście zaopiekują się nią bracia, rejs statkiem, a potem Nowy Jork, Brooklyn, mieszkanie na stancji, praca w dużym domu handlowym, inny świat, inne zwyczaje, tęsknota za najbliższymi, z którymi może tylko korespondować. Gdyby nie opieka, jaką roztacza nad nią ów irlandzki ksiądz, znajomy siostry, na pewno byłoby jej o wiele trudniej. Ale Eilis nie jest szarą myszką. Okazuje się dziewczyną samodzielną, umiejętnie nawigującą wśród współmieszkanek wynajmujących pokoje u tej samej właścicielki. A to prawdziwe kłębowisko żmij i znalezienie się pomiędzy nimi a właścicielką nie jest łatwe. 

Bardzo ciekawa jest druga część książki, kiedy Eilis, która już zdążyła się jakoś zadomowić na Brooklynie, z powodu sytuacji rodzinnej wraca na jakiś czas do Irlandii. Początkowo czuje się tam obco, a jednocześnie dla miejscowych jest kimś, bo przecież przyjechała z tej mitycznej Ameryki. Inaczej się ubiera, jest pewniejsza siebie. To inna Eilis, trudniej jej ułożyć się z matką, za którą przecież tęskniła. Ale najbardziej interesujące są jej duchowe i uczuciowe rozterki, które przeżywa po powrocie do domu. Przyjechała tylko na jakiś czas, aby wspomóc matkę, ma wrócić do Nowego Jorku, tymczasem dzieje się coś, co sprawia, że zaczyna się zastanawiać nad swoimi wyborami. Zostać czy wrócić? Niestety muszę pisać ogólnikowo, aby nie zdradzić nic z treści, bo to, co się dzieje z Eilis, jest po prostu bardzo ciekawe. Przyznam, że nie do końca pamiętałam, w jaki sposób główna bohaterka rozwiąże swoje duchowe dylematy, bo że wróci, wiedziałam, a poza tym można się tego domyślić, czytając info o "Long Island". Dlatego nie mogłam się oderwać od ostatniej partii powieści.

Podobnie było w wypadku części drugiej. Minęło dwadzieścia lat. Eilis mieszka razem z mężem, amerykańskim Włochem, i dwojgiem dorastających dzieci na tytułowym Long Island. Obok  domy mają jego rodzice i dwaj bracia razem z rodzinami. Jest samodzielna, pracuje, życie ma ustabilizowane, trochę przeszkadza jej bliskość rodziny męża, a trochę to lubi. Regularnie koresponduje z matką, dokumentując swoje życie zdjęciami. Napisałam, że obie powieści mają podobną konstrukcję. Bo nagle odwiedza ją obcy jej człowiek, który informuje o czymś, co burzy jej dotychczasowe życie. Eilis, co świadczy o jej sile, zachowuje się stanowczo, stawia pewne warunki, czegoś żąda, a chwilowo postanawia przeczekać burzę w Irlandii. Po latach wraca do rodzinnego domu i znowu będzie przeżywać podobne rozterki, bo nagle wróci do niej przeszłość, tamto lato spędzone w domu. Niestety nic więcej zdradzić nie mogę, bo odebrałabym wielką przyjemność płynącą z lektury! 

Mamy tu wiele niedopowiedzeń i płynących z tego nieporozumień, sprzeczne interesy bohaterek i bohaterów, co prowadzi do wielkich komplikacji. Kto zawinił? Do kogo można mieć pretensje? Co zrobią bohaterki i bohaterowie? Jak postąpi ostatecznie Eilis? Na pewno gdyby wszyscy byli od początku szczerzy, nie doszłoby do takiej sytuacji. A jest to bardzo prawdziwe i bardzo ludzkie, bo tak się przecież w życiu zdarza. Im bliżej finału, tym bardziej nie potrafiłam oderwać się od lektury, bo teraz naprawdę nie miałam pojęcia, jak skończy się ta historia, no i jak zostanie to rozwiązane. A autor podsyca ciekawość, umiejętnie mieszając wątki. Na sytuację patrzymy z punktu widzenia różnych bohaterek i bohaterów. 

Oprócz tego bardzo ciekawa jest konfrontacja Eilis, już częściowo Amerykanki, ze światem swojej wczesnej młodości, szczególnie z losem jej przyjaciółki. Zderzenie tych dwóch bohaterek wypada na korzyść Eilis. Jej się powiodło, bardzo dobrze wygląda, ma pieniądze, chociaż nikt nie wie, że nie do końca swoje, a to co z perspektywy małego irlandzkiego miasteczka może się wydawać wielką karierą, nie do końca jest nią z perspektywy amerykańskiej. Tymczasem jej przyjaciółka czuje się przy niej jak kopciuszek czy uboga krewna. Chociaż wcześniej lubiła swoje życie, teraz widzi, że się zaniedbała, no i musi ciężko harować, aby po śmierci męża utrzymać siebie i dorastające dzieci. A praca dodatkowo łączy się z pewnymi problemami. Ciekawie opowiedziane są też relacje Eilis z  matką, za którą przecież tęskniła, ale z którą niełatwo jej się żyje. 

"Long Island" jest moim zdaniem jeszcze lepszą powieścią od "Brooklynu", bo równie ważnymi postaciami jak Eilis są także inne osoby, których motywacje i przeżycia opowiedziane są niezwykle wnikliwie.

Z czystym sumieniem polecam obie powieści. Wielka, ale niebłaha, przyjemność. Warto od czasu do czasu dać się po prostu ponieść lekturze.