Bernard Gromek "Revolterium"

Z braku czasu na wszystkie książki, które chciałabym przeczytać,

rzadko sięgam po literaturę gatunkową. Musi być do tego jakiś bardzo ważny powód - poruszany temat, tło społeczne, miasto, w którym toczy się akcja. Jednym słowem taka powieść ma mi dać odrobinę więcej niż tylko czystą rozrywkę. I to właśnie z tych powodów zdecydowałam się przeczytać "Revolterium" Bernarda Gromka (Znak Literanova 2026).

Ta powieść to dość późny debiut, jej autor dotąd z literaturą miał niewiele wspólnego, pisał teksty dla zespołu tworzącego krakowską alternatywną scenę muzyczną, w którym występuje po godzinach, bo na co dzień po prostu pracuje. O książce zrobiło się głośno, wysłuchałam dwóch rozmów z pisarzem, ale oczywiście nie to mnie zachęciło. Przecież nie sięgam po każdy tytuł, który wypada z przysłowiowej lodówki. Otóż magnesem okazał się Kraków, w którym rozgrywa się akcja powieści, i wydarzenia historyczne, wokół których osnuta jest intryga. Bernard Gromek wędruje do połowy XIX wieku i opowiada o kilku tygodniach roku 1848, kiedy to w Europie wybuchają rewolty zwane Wiosną Ludów. Liczne retrospekcje sięgają dwa lata wstecz do powstania krakowskiego i rabacji galicyjskiej. O powstaniu i rabacji oczywiście wiedziałam, natomiast o tym, że cokolwiek działo się w Krakowie w roku 1848 nie miałam pojęcia. 

Muszę przyznać, że początkowo zastanawiałam się, czy nie odłożyć książki. Wydawało mi się, że nie przebrnę przez nagromadzenie brutalności i dosadny język, jakim posługują się bohaterowie. Popularnego i dziś przekleństwa skierowanego do osobnika płci męskiej, oczywiście w wersji z epoki, a więc rozdzielonego na dwa osobne wyrazy i bez głoski s na początku, używają  tu jak przecinka wszyscy mężczyźni niezależnie od stanu. Zastanawiam się nawet, czy to wówczas było rzeczywiście przekleństwo. Że powieść nie będzie grzeczna, wiedziałam, bo promując ją, pisano i mówiono o tym, że Kraków jest tu brudny i śmierdzący. Stopniowo przyzwyczaiłam się jednak i do brutalności, i do niepięknego języka, jakim posługują się bohaterowie, a ponieważ dość szybko wciągnęła mnie sensacyjna historia i chciałam wiedzieć, co dalej, więc nie porzuciłam "Revolterium", tylko z wielką przyjemnością, nie bacząc na ciężar egzemplarza wypożyczonego z biblioteki, pochłaniałam kolejne rozdziały.

Akcja powieści zaczyna się wczesną wiosną, kiedy główny bohater, Maks Krom, w grupie wielu innych politycznych opuszcza krakowskie więzienie, w którym spędził dwa lata po klęsce powstania krakowskiego. Uwolnionych witają tłumy, wszak to bohaterowie, miasto w obliczu tego, co dzieje się w Europie, jest zrewoltowane, a atmosfera gorąca. Jednak Maks nie ma ochoty na politykę, nie chce się już w nic angażować, pragnie zająć się własnym szczęściem. Najchętniej wyjechałby za ocean, gdzie, jak słyszał, można za bezcen kupić kawałek ziemi i zacząć nowe życie. Ale do tego potrzebne są pieniądze. Na szczęście on wie, jak je zdobyć. Musi tylko odnaleźć w okolicach Gdowa, gdzie rozegrała się tragiczna bitwa powstania krakowskiego, której wspomnienia wciąż do niego wracają, zakopaną w ogrodzie dworu państwa Chłapowskich  skrzynię z pieniędzmi podarowaną krakowskim powstańcom przez górników z Wieliczki. Jak się dowiedziałam z rozmów z autorem, rzeczywiście taka skrzynia, zwana salinarną, istniała. Tymczasem na te pieniądze ostrzy sobie zęby nie tylko Maks. Chce je zdobyć jego przyjaciel z czasów paryskich i powstania krakowskiego, wydziedziczony hrabia Hipolit Zdański. Pieniądze potrzebne są mu na stworzenie partii popierającej idee Marksa, którymi się zafascynował. Chcą je też zdobyć ci, którzy mają przedostać się na zrewoltowane Węgry, aby wspomóc tamtejszą rewolucję. No i wreszcie szuka ich przybyły z Paryża przedstawiciel świeżo utworzonego Komitetu Narodowego żądającego swobód obywatelskich dla mieszkańców miasta. 

I właśnie wokół  odnalezienia salinarnej skrzyni zbudowana jest akcja powieści. Maks i Hipolit działają razem, wplątując się w niezłą awanturę. Czyhają na nich liczne niebezpieczeństwa, miejscowa policja, ci, którzy chcą zdobyć pieniądze i zwyczajne zbiry. Nie wiadomo, komu można zaufać, a kto wróg. Bywa, że i siebie nawzajem podejrzewają o nielojalność. Wydarzenia gnają, zwrot akcji goni zwrot akcji, przeszkód po drodze mnóstwo. Wiadomo, że ktoś z tej zawieruchy ocaleje, ale ktoś pewnie zginie, bo trup ściele się tu gęsto. Życie ludzkie niewiele jest warte w tak zrewoltowanym świecie, a bohaterowie nie są szlachetnymi postaciami.

Rzeczywiście Bernard Gromek odziera tamten świat i tamtych bohaterów z romantycznej niewinności. Bliżej mu zdecydowanie do Gombrowicza niż do Sienkiewicza. Obie rewolty, i ta z roku 1846, i ta z 1848, a już szczególnie rabacja galicyjska, są brutalne. Nie wszyscy kierują się wzniosłymi ideałami. Często za gębą pełną patriotycznych i demokratycznych frazesów kryje się cynizm. Do tego dochodzi nieudolność, niczym nieuzasadniony hurraoptymizm, wszak wiadomo, ja z synowcem na czele i jakoś to będzie. 

Co jeszcze sprawiło, że z czystym sumieniem mogę polecić tę powieść jako coś więcej niż tylko świetną rozrywkę? Dla mnie jest to obraz Krakowa z połowy XIX stulecia, mojego miasta. Z ogromną przyjemnością czytałam o miejscach, które dziś stanowią ścisłe centrum, a wtedy były jakimiś okropnymi, śmierdzącymi przedmieściami, pełnymi błota, bagien, szuwarów porastających nieistniejące już drugie koryto Wisły (dziś w tym miejscu pomiędzy starym miastem a Kazimierzem jest dwupasmowa ulica z pasem plant pośrodku). W zdumienie wprawiła mnie informacja o tym, że znajdujący się w centrum miasta Plac na Groblach, gdzie mieści się najstarsze krakowskie liceum, w tamtym czasie był zakazanym, bagnistym miejscem. Skądś się w końcu ta nazwa musiała wziąć. Być może karczma, gdzie załatwiano ciemne interesy, jest wytworem wyobraźni autora, ale podmokły, odludny teren już nie. Z przyjemnością sprawdzałam w sieci nazwy nieistniejących już dziś parków i ogrodów, w których spotykają się bohaterowie.

Oczywiście bardzo interesujące było tło historyczne. O bitwie pod Gdowem nie miałam pojęcia, albo nigdy się o niej nie uczyłam, albo zapomniałam, ale szczególnie ciekawy był dla mnie obraz zrewoltowanego Krakowa z okresu Wiosny Ludów. Z lekcji historii pamiętam tylko, że coś się działo w tamtym okresie w zaborze pruskim, ale w Krakowie? Tymczasem w mieście wrzało, powstał Komitet Narodowy, a wreszcie doszło do zamieszek i starcia z demonstrantami. Na ulicach pojawiły się barykady, a wszystko skończyło się  bombardowaniem z armat znajdujących się na wzgórzu wawelskim. Było wielu zabitych, a ich pogrzeb przerodził się w milczącą demonstrację patriotyczną. W skali wydarzeń europejskich to nieznaczący epizod, ale inaczej wyglądał z perspektywy mieszkanek i mieszkańców Krakowa.

Chociaż głównymi bohaterami są mężczyźni i sama powieść należy raczej do kategorii chłopackich, to jednak chwali się autorowi, że pojawiają się na jej kartach silne, znaczące kobiety. Dwie z nich odgrywają dużą rolę w powieści, szczególnie jedna jest bardzo sprawcza, tajemnicza i ... niebezpieczna, druga choć pozornie może się wydawać taką trochę sienkiewiczowską bohaterką, a więc kwiatkiem do kożucha męskiego bohatera, w rzeczywistości taka nie jest. No i trzecia, bardziej epizodyczna, ubiera się po męsku, pali cygara, wydaje rozkazy, strzela z broni palnej, okazuje się silniejsza w starciu z facetem, no i śmiało sobie poczyna w sferze erotycznej. Może to wykalkulowane, pewnie dziś już nie bardzo wypada pisać inaczej, ale jest.

Jeśli do czegoś miałabym się przyczepić, to do stereotypowego pokazania dwóch głównych bohaterów. To, jacy są pokręceni, ma oczywiście swoje źródła w traumatycznych przeżyciach z dzieciństwa, które są wątpliwą zasługą patriarchalnej męskości. No ale to przecież powieść gatunkowa, więc pewien schematyzm jest koniecznością.

Naprawdę warto sięgnąć po "Revolterium" Bernarda Gromka. Świetnie się czyta, no i jest czymś więcej niż tylko bardzo dobrym czytadłem. Na wszelki wypadek jeszcze raz ostrzegam - to brutalny świat, sporo tu scen przemocy i plugawego języka.

PS. Miała być krótka notka połączona z drugą poświęconą "Gołoborzu" Macieja Siembiedy, które już wkrótce zacznę czytać. Tymczasem wyszło całkiem sporo, i to po kilku dniach od odłożenia książki, więc o "Gołoborzu" będzie osobno. 

Sharon Rotbard "Białe miasto, czarne miasto. Architektura i wojna w Tel Awiwie i Jafie"

"Białe miasto, czarne miasto. Architektura i wojna w Tel Awiwie i w

Jafie" Sharona Rotbarda (Filtry 2022; przełożyła Katarzyna Makaruk) to kolejna książka o konflikcie izraelsko-palestyńskim, po którą sięgnęłam. I na pewno nieostatnia, bo mam ich jeszcze kilka, a temat interesował mnie od dawna. Niestety wciąż tylko zyskuje na aktualności. Ta przeleżała trochę w moim czytniku, a i kupiłam ją nie od razu po premierze. 

Najpierw kilka słów o autorze, co rzuci też światło na to, czym jest ta pozycja. Sharon Rotbard to architekt, aktywista, autor publikacji, laureat nagród architektonicznych, wykładowca akademicki i współwłaściciel oraz redaktor wydawnictwa, w którym ukazują się książki nie tylko z dziedziny architektury. Mieszka w Jafie. Na treści tej książki odbił się jego zawód i aktywizm.

Bo "Białe miasto, czarne miasto" to opowieść o Tel Awiwie i Jafie, niegdyś dwóch odrębnych miastach, dziś tworzących jeden organizm. Opowieść o ich architekturze, historii i oczywiście polityce, czyli konflikcie izraelsko-palestyńskim, który położył się cieniem na Jafie, a właściwie doprowadził do jej unicestwienia, ale o tym za chwilę.

Zacznę od objaśnienia tytułu - czym jest białe miasto, a czym czarne? Otóż białe miasto to modernistyczny, europejski Tel Awiw, przynajmniej tak chcą go widzieć jego żydowscy, pochodzący z Europy, mieszkańcy, a czarne to oczywiście arabska, niegdyś, Jafa. Biel i czerń widać doskonale na zdjęciach lotniczych pochodzących z różnych okresów, które można znaleźć w środku wraz z komentarzem autora.  Książka składa się z trzech części. Pierwsza poświęcona jest białemu miastu, druga czarnemu, a trzecia stanowi podsumowanie dociekań.  

W części pierwszej Sharon Rotbard udowadnia, że opowieść o białym, modernistycznym, bauhausowskim mieście to mit. Mit narodzony dzięki architektonicznej wystawie z roku 1984, a przyklepany wpisaniem modernistycznych dzielnic Tel Awiwu na listę światowego dziedzictwa UNESCO. Kiedy przed laty byłam w Izraelu, oczywiście wybrałam się na wycieczkę z przewodniczką po telawiwskim Bauhausie. Na czym opiera się ten mit? Przede wszystkim na tym, że ta część miasta była projektowana przez żydowskich architektów związanych z architektoniczną szkołą Bauhausu, którzy uciekli z III Rzeszy do Izraela, chroniąc się przed prześladowaniem Żydów. Kolejne elementy mitu to biel i budowa na wydmach, co zaowocowało chwytliwym hasłem: ziemia bez ludzi dla ludzi bez ziemi, a także opowieścią o tym, że ciężko pracujący Żydzi sprawili, że pustynia zakwitła. Tymczasem autor pokazuje, że miasto powstające w latach 20. i 30. zeszłego wieku ani nie jest jednolite, ani całkowicie białe, a tylko nieliczni jego twórcy rzeczywiście identyfikowali się  z wypracowanym przez Bauhaus stylem. Nie było to też budownictwo społeczne, a komercyjne, co sprzeczne jest z ideą niemieckiej szkoły. Miasto nie powstało też na wydmach, a w miejscu jafskich sadów i ogrodów, a stanowiące je działki nie zawsze były najtańsze. Tylko część zakupionego terenu to wydmy, ażeby budować, po prostu je zniwelowano. Więc jeśli już, to miasto powstawało nie na nich, a w ich miejscu.

Sharon Rotbard pisze o tym, czemu służą te mity, w które mieszkańcy Tel Awiwu tak chętnie wierzą, mało tego, sprzedają je światu. Otóż po pierwsze podnosi to ich ego - dzięki mitowi Bauhausu Tel Awiw dołącza do rodziny miast europejskich, a nawet światowych, takich jak Berlin czy Londyn. Białe miasto staje się symbolem europejskości, sprawia, że Tel Awiw wychodzi z cienia arabskiej Jafy szczycącej się czterema tysiącami lat historii i zyskuje własne stare miasto i historyczne centrum. Ma to swoje dalsze konsekwencje - najważniejsze stają się korzenie środkowoeuropejskie, a inne, na przykład te z krajów Maghrebu czy z Etiopii, a nawet ze Wschodniej Europy, są ignorowane, aszkenazyjczycy uważają się za lepszych i ważniejszych od sefardyjczyków. W architekturze szlachetne staje się tylko to, co białe, pogardza się stylem orientalnym, wschodnioeuropejskim czy eklektycznym. Określenie, że coś jest skrzyżowaniem Berdyczowa z Bagdadem to obelga. Jednym słowem architektura stanowi pole walki ideologicznej. Nie po raz pierwszy w historii. Z kolei mit budowy Tel Awiwu na wydmach ma dać miastu alibi jego niewinności - niczego nikomu nie zabrano, nikogo nie wypędzono, po prostu kupiono za bezcen puste, nikomu niepotrzebne tereny i zrobiono coś z niczego. Ten mit ma za nic wcześniejszych mieszkańców i sąsiedzkie relacje.

W tym miejscu koniecznie muszę wspomnieć, że dla kogoś, kto nie interesuje się architekturą, niektóre fragmenty pierwszej części mogą być nieciekawe czy wręcz nudne. Dlatego, mimo że część druga w znacznie większym stopniu skupia się na historii i na konflikcie żydowsko-palestyńskim, na pewno nie będzie to książka dla każdego interesującego się tym problemem. Skupienie na architekturze może okazać się barierą. 

Jak już wspomniałam, w drugiej części książki autor skupia się na tym, jak Tel Awiw pożarł Jafę, przyczynił się do jej materialnego i kulturowego unicestwienia, wymazał jej arabskie i wielokulturowe dziedzictwo, czyniąc z jej najstarszej części turystyczną wydmuszkę i degradując jej inne dzielnice oraz ich mieszkańców. Z mojej izraelskiej podróży pamiętam rozczarowanie Jafą, która wydała mi się sprowadzona do jednego placu i kilku uliczek, pustych, bez życia. Po przeczytaniu tej książki, zrozumiałam dlaczego. 

A przecież w XIX wieku Jafa przeżywała ekonomiczny boom dzięki eksportowi owoców, a przede wszystkim pomarańcz. Dziś znajdująca się na nich nalepka Jaffa  wcale nie oznacza, że pochodzą one stąd, bo po pierwsze od dawna nie ma już tych sadów i upraw, a po drugie marka została przed laty sprzedana przez  izraelski koncern międzynarodowemu. Paradoksalnie tamten dziewiętnastowieczny sukces miał stać się w przyszłości przyczyną klęski miasta, bo ściągali do niego żydowscy emigranci z Afryki Północnej. Stopniowo zaczęli budować nowe dzielnice, które potem wyewoluowały w Tel Awiw. Jak pisze autor - Tel Awiw nie zrodził się z wydm, ale z Jafy, którą stopniowo zaczął okrążać, odcinając jej kontakt z wiejskim zapleczem, szlakami handlowymi, terenami w głębi lądu, aż ją zadusił. Sytuacja pogorszyła się jeszcze w wyniku budowy żydowskich osiedli na Zachodnim Brzegu. Do jej upadku przyczynił się też krach ekonomiczny spowodowany przez obie wojny światowe, bo już w latach dwudziestych zeszłego wieku palestyńscy rolnicy w wyniku sytuacji ekonomicznej zaczęli sprzedawać sady żydowskim pośrednikom. Swoje dodali oczywiście Brytyjczycy, którzy po upadku imperium osmańskiego zaczęli sprawować tu rządy mandatowe. Sprzyjali Żydom, modernizowali kraj, wyburzyli historyczne centrum Jafy. Im bardziej rozbudowywał się Tel Awiw, tym bardziej karlała jego stara, zacna sąsiadka. Ostateczny cios zadało miastu zdobycie go w 1948 roku przez Żydów na dwa dni przed proklamacją Izraela.

Klęska Jafy oznaczała jej całkowite unicestwienie - zniknęli ludzie, wymazano ich dziedzictwo, kulturę, gospodarkę, domy. Miasto systematycznie niszczono, degradowano, chaotycznie przebudowywano, zmieniano nazwy ulic, zacierając pamięć o jego arabskiej przeszłości. Kiedy wysadzono ratusz i rabowano domy, zniknęły dokumenty i całe piśmiennictwo. Osiedlano tam Żydów przybyłych z Bałkanów i Afryki Północnej, którzy nie mieli pojęcia o przeszłości tego miejsca. Potem przyczepiono Jafie łatkę siedliska zepsucia i dzielnicy nędzy. Dlatego w latach 60. zeszłego wieku wysiedlono tych palestyńskich mieszkańców, którzy tam jeszcze zostali, a na ich miejsce sprowadzono artystów, czyniąc z miasta artystyczną i turystyczną wydmuszkę. Podobnie postępowano z innymi miejscowościami, na przykład z Safedem.

Trudno czytać część drugą tej książki bez emocji. Kolejny żydowski autor obala izraelskie mity. Umieszcza też to, co stało się między Tel Awiwem a Jafą, na szerszym tle. Pisze o tym, że biała architektura tworzona w różnych zakątkach świata przez białych dla białych to przejaw kolonializmu. Nie inaczej było tu.

Na pewno nie jest to książka dla wszystkich, ale jeśli ktoś przynajmniej odrobinę interesuje się architekturą, to zdecydowanie polecam. A dla szerszej publiczności jest inna pozycja Filtrów - zbiór opowiadań "Adżami. Opowieści z Jafy" Jossiego Granowskiego. Naprawdę świetny.

Jurica Pavičić "Czerwona woda"

Jedna z literatur, na którą od dawna nastawiony jest mój czytelniczy

radar, to literatura bałkańska. Gdy tylko dotrze do mnie wiadomość, że ukazuje się jakaś książka z tego obszaru, pilnie nadstawiam ucha i jeśli odpowiada moim czytelniczym zainteresowaniom, czytam. Tak trafiła w moje ręce "Czerwona woda" Juricy Pavičića (Noir sur Blanc 2025; przełożył Leszek Małczak). Strzał okazał się celny, bo powieść została wybrana do dyskusji przez prowadzącą, bałkanistkę, jeden z klubów książki, na który od czasu do czasu uczęszczam. 

Na początek kilka zdań o Juricy Pavičiću. Jest chorwackim powieściopisarzem, autorem opowiadań, scenariuszy filmowych i dziennikarzem. Urodził się w Splicie. I to właśnie w Dalmacji często umieszcza akcję swoich książek.

Nie inaczej jest w wypadku "Czerwonej wody". Opowiedziana historia rozgrywa się przede wszystkim w małym nadmorskim miasteczku na dalmatyńskim wybrzeżu. Miejscowość najprawdopodobniej jest fikcyjna, ale już Split, w którym też rozgrywają się niektóre wydarzenia, czy wspominany tylko Trogir to już nie wyobraźnia autora. Akcja zaczyna się pewnego letniego dnia w roku 1989, a kończy w roku 2017. Tego właśnie dnia w miasteczku organizowany jest rybacki festyn, na który wybiera się siedemnastoletnia Silva i jej brat bliźniak Mate. Dziewczyna nigdy nie wróci z zabawy. Odtąd życie rodziny Velów zostanie wywrócone do góry nogami. Sprawa staje się głośna nie tylko w miasteczku, ale rozpisują się o niej media. Co się z nią stało? Wypadek? Ucieczka? Morderstwo? Z czasem zainteresowanie opada, tylko najbliżsi nie potrafią zapomnieć. 

"Czerwona woda" na jednym z portali książkowych określana jest jako kryminał, sensacja, a nawet thriller. I rzeczywiście zagadka zaginięcia Silvy zostaje rozwiązana dopiero na końcu, chociaż przyznam, że trochę wcześniej domyśliłam się, co się stało. Mimo wszystko powieść czytałam z zainteresowaniem do samego finału. Połknąć ją można w ciągu kilku dni, a gdyby ktoś dysponował wolnym czasem, to jeszcze szybciej. Historię poznajemy z paru punktów widzenia. Każdy rozdział to perspektywa jednej osoby, członków rodziny, prowadzącego śledztwo milicjanta, tak, tak, wszak wszystko zaczyna się jeszcze w czasie, kiedy istniała socjalistyczna Jugosławia, i kilku innych osób. Ale "Czerwona woda" to coś więcej niż kryminał. Bo zagadka zaginięcia Silvy osadzona jest w burzliwych czasach, kiedy jugosłowiański świat trzęsie się w posadach i przechodzi w niebyt. Ale nie tylko wątki historyczne i transformacyjne są tu ważne.

Na pierwszy plan wybija się historia rodziny Velów. Kiedy ginie Silva, rodzinne i milicyjne śledztwo odkrywa jej tajemnice. Okazuje się, że nikt z bliskich nie miał pojęcia, jaka naprawdę była. Nawet Mate, brat bliźniak. Z kim się spotykała, czym się zajmowała, kiedy przebywała w szkolnym internacie w Splicie, jakie miała plany. To jedno. Drugi rodzinny wątek to oczywiście niemożność poradzenia sobie z traumą, co z kolei powoduje powolną dezintegrację rodziny. Najgorsza jest niepewność, brak informacji. Świadomość, że nie wiadomo, co się z nią stało. Gdyby odnaleziono ciało, gdyby było wiadomo, że nie żyje, można by było zrobić pogrzeb, pochować ją i zacząć powolny proces żałoby. Tymczasem tego wszystkiego nie da się zrobić. Pozostali członkowie rodziny, matka, ojciec i brat, zamykają się w swoim świecie, gorzknieją, odsuwają się od innych. Początkowo szukają jej wszyscy, z czasem na poszukiwania nastaje matka, zmuszając do tego syna. A to przecież jak szukanie igły w stogu siana, więc pewnie rację ma ojciec, który w pewnym momencie odpuszcza. 

Teraz ważniejsze jest, żebym został w domu. Jak zdam maturę, zacznę pracować jako kierowca ciężarówki i będę rozwoził mrożoną rybę. To dobra praca, dużo się jeździ. Po drodze będę mógł prowadzić śledztwo. Mate mówił, a Jakov milczał. Myślał tylko o tym, jak trucizna się sączy, zatruwając wszystko dookoła.

W każdym razie dzień, w którym odbył się piknik rybacki, był ostatnim normalnym dniem w życiu rodziny Velów. Jednak wtedy jeszcze tego nie wiedzieli.

Ale zaginięcie Silvy burzy nie tylko ich spokój. Na zawsze zmieni los jej chłopaka, Brany, który nigdy nie pogodzi się nie tylko z jej zniknięciem, ale także z okolicznościami, jakie do tego doprowadziły. Zniknięcie dziewczyny kładzie się także cieniem na miasteczku. Najpierw, co zrozumiałe, budzi z jednej strony strach, przerażenie, smutek, współczucie, ale także sensację. Potem, kiedy oskarżenia padają na konkretną osobę, jej los i los jej rodziny stają się nie do pozazdroszczenia. Chociaż niczego tej osobie nie udowodniono, otoczona zostaje ostracyzmem i nie ma tam życia. Każdy zwrot w sprawie, a będzie ich kilka, to jak zmącenie stojącej wody. Piekło, albo może raczej piekiełko, zaczyna się na nowo. 

Jest wreszcie tło historyczne, lekko tylko zarysowane, jakby punktami na osi czasu, jakimiś epizodami. 

Kraj opanowała polityczna gorączka. Przed kościołem, jeden po drugim, odbywały się mitingi polityczne, ludzie defilowali ze świecami i sztandarami, a Rade - właściciel kafejki Lanterna - został kandydatem na burmistrza.

Rozpada się Jugosławia, wybucha wojna, która na dalmatyńskim wybrzeżu nie jest odczuwana tak bardzo jak w głębi lądu, ale związane z nią trudności życia codziennego dają się we znaki każdemu. Miasteczko składa swoją daninę krwi, na wojnę wyruszają młodzi chłopcy, nie wszyscy z niej wrócą. 

Ustawili ich w szeregu. Trzydziestu chłopaków, kwiat rocznika 1972/1973, maturzyści, świeżo upieczeni studenci, dezerterzy z Jugosłowiańskiej Armii Ludowej, marynarze, którzy dostali wezwanie do wojska między rejsami. Właściciel Lanterny coś mówił w tym swoim kanciastym nowochorwackim języku, który ledwo opanował na takie właśnie oficjalne okazje.

A potem nastają lata transformacji, rozwoju neoliberalnego kapitalizmu. I przyznam, że ten wątek, o wiele głębiej zarysowany niż ten wojenny, bardzo mnie zainteresował. Senne dotąd miasteczko staje się atrakcyjnym turystycznym kąskiem. Międzynarodowe firmy inwestujące w branżę turystyczną i nieruchomości szukają tu swoich okazji. Najlepiej kupić ziemię jak najtaniej i odsprzedać ją potem jak najdrożej, aby wystawić na niej szeregi identycznych letnich apartamentów, które na zawsze odmienią oblicze miasteczka. 

Smart Solucion Estate to firma, która prowadzi bardzo prostą działalność. Kupuje i sprzedaje ziemię: kupuje tanio, a sprzedaje drogo. Kupuje trudno dostępne zatoki, zniszczone winnice, zbocza porośnięte gęstym rozmarynem i świerkami, a sprzedaje wpisane do miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego uzbrojone, wpisane do ksiąg wieczystych działki budowlane z przeznaczeniem na działalność deweloperską i turystyczną.

A przede wszystkim nieodwracalnie zmienią jego krajobraz. Jurica Pavičić mniej zajmuje się ekonomicznym aspektem tych zmian, a bardziej właśnie krajobrazowym i społecznym. Bo propozycje kupna ziemi żerują na ludzkich kłopotach i często prowadzą do sąsiedzkich konfliktów. Interesy są też możliwe dzięki korumpowaniu polityków, miejscowych i tych wyższego szczebla.

Gorki wie, że jego firma przekupuje polityków. Prawnicy firmy składają wizyty burmistrzom i radnym wyspiarskich miejscowości i pokazują im w Power Poincie symulacje luksusów przygotowane w programach AutoCAD i Corel. Zapraszają ich na kolacje i wycieczki jachtem, a kiedy zabawa się kończy, ludzie z firmy dają im kieszonkowe, wręczają czeki opiewające na kwotę z kilkoma zerami.

Ciekawym zabiegiem, który pokazuje zmiany, jest takie punktowe pokazanie drogi pewnego człowieka, szemranego typa, który zaczyna się piąć po szczeblach kariery dzięki wojnie. Trudno go nazwać nawet bohaterem epizodycznym, po prostu mówi się o nim od czasu do czasu, bo jakoś ociera się o losy niektórych bohaterów, a potem zaczyna odgrywać znaczącą rolę w regionie. I może się stać człowiekiem niebezpiecznym, bo świetnie manipuluje tłumem, uwodzi go.

Czas płynie, świat się zmienia i tylko Silva stale wygląda tak samo na zdjęciu, które rodzina zamieściła na rozwieszanych wszędzie plakatach. Tylko umarli zastygają w czasie.

Od tego czasu minęło sześć lat, były dwie wojny. Dwa razy linia frontu przechodziła przez tę dolinę, dwa razy przechodziła z rąk do rąk, dwa razy ją zdobywano, pustoszono i niszczono. I w czasie, gdy żółte mrówki niszczyły domy czarnym mrówkom, a później czarne żółtym, ogłoszenie ze zdjęciem Silvy wisiało nietknięte, obok drzwi toalety. Gdy inni ginęli i starzeli się, Silva wciąż była młoda i uwieczniona na białej kartce.

Teraz, kiedy dzielę się refleksjami o "Czerwonej wodzie", dochodzę do wniosku, że może najlepiej byłoby ją zakwalifikować jako powieść psychologiczną. Bo właśnie portrety bohaterek i bohaterów są jej bardzo mocną stroną. Szczególnie zapadła mi w pamięć postać milicjanta zajmującego się, do czasu, sprawą zaginionej Silvy. 

A poza tym warto dodać, że powieść jest bardzo dobrze skonstruowana. Wiele tu zwrotów akcji, mylenia tropów, zaskoczeń. To oczywiście sprawia, że czyta się ją jednym tchem. Nie jest to książka wybitna, nie jest też najlepszą bałkańską powieścią, jaką czytałam, ale śmiało można po nią sięgać.

Colm Tóibín "Long Island", "Brooklyn"

Dawno, dawno temu w czasach przedblogowych przeczytałam

bardzo chwaloną wówczas powieść "Brooklyn" irlandzkiego pisarza Colma Tóibína (Rebis 2009, nowe wydanie 2025; przełożył Jerzy Kozłowski). Przeczytałam i się rozczarowałam. O co tyle hałasu? Dziś już nie bardzo potrafię odtworzyć, jaki był powód mojego zawodu. Chyba miałam jej za złe to, że jest za krótka i w związku z tym autor zaledwie szkicuje problemy, a nie wchodzi w nie głęboko. Tak, chyba o to mi chodziło. Dowodem na to, jak ją potraktowałam, jest fakt, że pozbyłam jej się z domu przy okazji książkowego remanentu, a miałam ją  w wersji papierowej, bo był to czas przedczytnikowy. 

Kiedy w zeszłym roku wyszła kontynuacja "Brooklynu", czyli

"Long Island" (Rebis 2025; przełożył Jerzy Kozłowski), i do Polski na Festiwal Conrada przyleciał autor, a ja byłam na tym spotkaniu, postanowiłam dać Colmowi Tóibínowi drugą szansę i sięgnąć po jego najnowszą powieść. Ale żeby to zrobić, musiałam jednak, także z ciekawości, przeczytać część pierwszą. Tak też zrobiłam. Z braku czasu nie odniosłam się do niej bezpośrednio po lekturze, więc dzisiaj, pisząc o "Long Island", wspominam też trochę o "Brooklynie", tym bardziej że obie powieści mają podobną konstrukcję. 

Jak po ponownej lekturze wypada pierwsza część opowieści o Eilis Lacey, młodej irlandzkiej dziewczynie, która w latach pięćdziesiątych zeszłego wieku zostaje wysłana przez swoich najbliższych do Stanów, gdzie ma dzięki irlandzkiemu księdzu, znajomemu  starszej siostry, zapewnioną pracę, dach nad głową i wsparcie na obczyźnie? Otóż muszę ze zdumieniem stwierdzić, że zupełnie nie rozumiem, o co się wówczas czepiałam. Dziś nie dopatruję się w tej książce braku wnikliwości i powierzchowności. Powieść przeczytałam z dużym zainteresowaniem. Oczywiście to nie arcydzieło, ale bardzo dobra literatura środka. Wielką zaletą jest pogłębiony portret głównej bohaterki. Eilis wcale nie ma ochoty jechać do pracy za ocean, najchętniej zostałaby w domu, z matką i starszą siostrą, która jest dla niej autorytetem i wsparciem. Ale nie ma wyboru. Tam ma szansę na lepszą pracę, tu w małym irlandzkim miasteczku pracuje dorywczo w sklepie, znosząc humory właścicielki. Jej starsi bracia też wyjechali, tyle że bliżej, bo do Anglii. Wyobraźmy sobie jej sytuację - młoda dziewczyna, która nigdy nie była dalej niż w najbliższej okolicy swojego miasteczka, nagle musi zostawić najbliższych, nie wiadomo, kiedy ich ponownie zobaczy, i sama płynąć do Stanów, a tam odnaleźć się w nowym otoczeniu. Wszystko jest dla niej nowe i obce. Podróż do Anglii, gdzie na szczęście zaopiekują się nią bracia, rejs statkiem, a potem Nowy Jork, Brooklyn, mieszkanie na stancji, praca w dużym domu handlowym, inny świat, inne zwyczaje, tęsknota za najbliższymi, z którymi może tylko korespondować. Gdyby nie opieka, jaką roztacza nad nią ów irlandzki ksiądz, znajomy siostry, na pewno byłoby jej o wiele trudniej. Ale Eilis nie jest szarą myszką. Okazuje się dziewczyną samodzielną, umiejętnie nawigującą wśród współmieszkanek wynajmujących pokoje u tej samej właścicielki. A to prawdziwe kłębowisko żmij i znalezienie się pomiędzy nimi a właścicielką nie jest łatwe. 

Bardzo ciekawa jest druga część książki, kiedy Eilis, która już zdążyła się jakoś zadomowić na Brooklynie, z powodu sytuacji rodzinnej wraca na jakiś czas do Irlandii. Początkowo czuje się tam obco, a jednocześnie dla miejscowych jest kimś, bo przecież przyjechała z tej mitycznej Ameryki. Inaczej się ubiera, jest pewniejsza siebie. To inna Eilis, trudniej jej ułożyć się z matką, za którą przecież tęskniła. Ale najbardziej interesujące są jej duchowe i uczuciowe rozterki, które przeżywa po powrocie do domu. Przyjechała tylko na jakiś czas, aby wspomóc matkę, ma wrócić do Nowego Jorku, tymczasem dzieje się coś, co sprawia, że zaczyna się zastanawiać nad swoimi wyborami. Zostać czy wrócić? Niestety muszę pisać ogólnikowo, aby nie zdradzić nic z treści, bo to, co się dzieje z Eilis, jest po prostu bardzo ciekawe. Przyznam, że nie do końca pamiętałam, w jaki sposób główna bohaterka rozwiąże swoje duchowe dylematy, bo że wróci, wiedziałam, a poza tym można się tego domyślić, czytając info o "Long Island". Dlatego nie mogłam się oderwać od ostatniej partii powieści.

Podobnie było w wypadku części drugiej. Minęło dwadzieścia lat. Eilis mieszka razem z mężem, amerykańskim Włochem, i dwojgiem dorastających dzieci na tytułowym Long Island. Obok  domy mają jego rodzice i dwaj bracia razem z rodzinami. Jest samodzielna, pracuje, życie ma ustabilizowane, trochę przeszkadza jej bliskość rodziny męża, a trochę to lubi. Regularnie koresponduje z matką, dokumentując swoje życie zdjęciami. Napisałam, że obie powieści mają podobną konstrukcję. Bo nagle odwiedza ją obcy jej człowiek, który informuje o czymś, co burzy jej dotychczasowe życie. Eilis, co świadczy o jej sile, zachowuje się stanowczo, stawia pewne warunki, czegoś żąda, a chwilowo postanawia przeczekać burzę w Irlandii. Po latach wraca do rodzinnego domu i znowu będzie przeżywać podobne rozterki, bo nagle wróci do niej przeszłość, tamto lato spędzone w domu. Niestety nic więcej zdradzić nie mogę, bo odebrałabym wielką przyjemność płynącą z lektury! 

Mamy tu wiele niedopowiedzeń i płynących z tego nieporozumień, sprzeczne interesy bohaterek i bohaterów, co prowadzi do wielkich komplikacji. Kto zawinił? Do kogo można mieć pretensje? Co zrobią bohaterki i bohaterowie? Jak postąpi ostatecznie Eilis? Na pewno gdyby wszyscy byli od początku szczerzy, nie doszłoby do takiej sytuacji. A jest to bardzo prawdziwe i bardzo ludzkie, bo tak się przecież w życiu zdarza. Im bliżej finału, tym bardziej nie potrafiłam oderwać się od lektury, bo teraz naprawdę nie miałam pojęcia, jak skończy się ta historia, no i jak zostanie to rozwiązane. A autor podsyca ciekawość, umiejętnie mieszając wątki. Na sytuację patrzymy z punktu widzenia różnych bohaterek i bohaterów. 

Oprócz tego bardzo ciekawa jest konfrontacja Eilis, już częściowo Amerykanki, ze światem swojej wczesnej młodości, szczególnie z losem jej przyjaciółki. Zderzenie tych dwóch bohaterek wypada na korzyść Eilis. Jej się powiodło, bardzo dobrze wygląda, ma pieniądze, chociaż nikt nie wie, że nie do końca swoje, a to co z perspektywy małego irlandzkiego miasteczka może się wydawać wielką karierą, nie do końca jest nią z perspektywy amerykańskiej. Tymczasem jej przyjaciółka czuje się przy niej jak kopciuszek czy uboga krewna. Chociaż wcześniej lubiła swoje życie, teraz widzi, że się zaniedbała, no i musi ciężko harować, aby po śmierci męża utrzymać siebie i dorastające dzieci. A praca dodatkowo łączy się z pewnymi problemami. Ciekawie opowiedziane są też relacje Eilis z  matką, za którą przecież tęskniła, ale z którą niełatwo jej się żyje. 

"Long Island" jest moim zdaniem jeszcze lepszą powieścią od "Brooklynu", bo równie ważnymi postaciami jak Eilis są także inne osoby, których motywacje i przeżycia opowiedziane są niezwykle wnikliwie.

Z czystym sumieniem polecam obie powieści. Wielka, ale niebłaha, przyjemność. Warto od czasu do czasu dać się po prostu ponieść lekturze.

Wiesław Myśliwski "Ostatnie rozdanie"

Nie pierwszy raz w tym miejscu zadeklaruję moją miłość do prozy Wiesława Myśliwskiego. To mój ulubiony i najwyżej oceniany współczesny polski pisarz. Jego powieści to LITERATURA. Odkryłam go późno, bo wcześniej nie miałam jakoś ochoty na tematykę wiejską, z którą jego twórczość sklejono, co nie do końca jest prawdą, w okolicznościach nieco mnie zawstydzających - głupio mi się zrobiło, kiedy koleżanka, której nie podejrzewałam o czytanie takiej prozy, właśnie skończyła "Traktat o łuskaniu fasoli", więc natychmiast postanowiłam nadrobić ten brak i spróbować. 

Od razu wpadłam po uszy i systematycznie sięgałam po jego powieści. Nie ma ich wiele, bo tylko siedem, za to jakie! Bo Wiesław Myśliwski nigdy nie poddał się gorączce pisania jednej książki za drugą. Twierdził, że: pisać książki powinno się dopiero, gdy człowiek naprawdę czuje, że nie ma już żadnego innego wyjścia (...), wtedy kiedy jest się przekonanym, że ma się naprawdę coś do powiedzenia komuś drugiemu. (Cytat zaczerpnęłam z info wydawnictwa o "Ostatnim rozdaniu".) To powinno stać się credo wszystkich pisarek i pisarzy oraz ich wydawnictw, które niestety przyczyniają się do nadprodukcji literackiej. 

Teraz została mi tylko do przeczytania jeszcze jedna powieść Wiesława Myśliwskiego, "Pałac". Zdecydowanie najwyżej cenię "Widnokrąg" i "Kamień na kamieniu", zaraz potem przywołany przed chwilą "Traktat o łuskaniu fasoli", co nie oznacza, że odrzucam "Ucho igielne"  czy debiutancki "Nagi sad". No i wreszcie zabrałam się za jego przedostatnią powieść, "Ostatnie rozdanie" (Znak 2019). Co jakiś czas chciałam sobie sprawić tę przyjemność, ale inne lektury wpychały się przed nią, no a teraz powód oczywisty, ale bardzo smutny, śmierć pisarza. Że nie napisze już nic nowego, wiedziałam, bo taką deklarację złożył, wydając "Ucho igielne", ale teraz ostatecznie klamka zapadła. Smutno.

"Ostatnie rozdanie" na pewno nie jest lekturą łatwą i wszystkim, którzy prozy Wiesława Myśliwskiego nie znają, a chcieliby spróbować, radzę zacząć od "Widnokręgu", bo łączy w sobie to, co dla twórczości pisarza charakterystyczne z największą przystępnością, no i jest to powieść miejsko-wiejska. To uwaga dla tych, którzy tematyki reprezentowanej przez ten drugi człon nieco się obawiają. A w powieści, o której piszę dzisiaj, również oczywiście znajdziemy stałe elementy  prozy pisarza. Mamy tu narrację pierwszoosobową, właściwie monolog narratora będącego zarazem głównym bohaterem, który przy okazji porządkowania notesu z adresami i telefonami  wspomina swoje dotychczasowe życie. Są to wspomnienia nieuporządkowane, chaotyczne nie tylko dlatego, że niechronologiczne, ale również z tego powodu, iż jedno wspomnienie albo jedna refleksja prowokuje następną. Ta szkatułkowość poszczególnych rozdziałów jest bardzo charakterystyczna dla prozy Wiesława Myśliwskiego. Tu pretekstem jest porządkowanie notesu, podejmowanie decyzji, kogo przepisać do nowego, a kogo wyrzucić. Bohater próbuje sobie przypomnieć, kim były te osoby. To prowokuje wspomnienia. Czasem są to opowieści o ludziach, których spotkał tylko raz, rozmawiał z nimi przez chwilę, czasem o tych najważniejszych, matce, mieszkańcach miasteczka, w którym się wychował - krawcu, u którego przez jakiś czas uczył się zawodu, jego dwóch pomocnikach, szewcu, z którym grywał w pokera. O nich myśli najczęściej, te historie wracają kilkakrotnie. Wspomina też kobiety, z którymi krócej lub dłużej był związany, a najczęściej Marię, swoją pierwszą miłość. Marię, która przez całe życie pisze do niego listy, a on na nie konsekwentnie nie odpowiada. To właśnie wspomnienia tych osób prowokują tak charakterystyczne dla prozy pisarza gawędy, które uwielbiam. Potoczyste opowieści o zwykłych ludziach, którzy jednak za sprawą pamięci stają się barwni, mniej lub bardziej niezwykli. Nieraz jest to tylko przywołanie jakiegoś zdarzenia, jakiejś rozmowy. 

Co wiemy o bohaterze "Ostatniego rozdania"? Urodził się w czasie wojny, ale był na tyle mały, że nie odcisnęła się piętnem na jego psychice. Nie poznał swojego ojca, matka twierdzi, że zginął, a wcześniej umieścił ją w znajdującym się w niewielkim miasteczku domu, w którym potem będzie mieszkać wraz synem. Chodził do liceum plastycznego w jakimś mieście, gdzie poznał Marię, swoją pierwszą miłość. Potem studiował malarstwo, ale rzucił studia, wrócił do domu i za namową matki zaczął uczyć się krawiectwa, z czego ostatecznie też zrezygnował. Wcześniej rozstał się z Marią, a właściwie przestał się z nią kontaktować. Potem imał się różnych prac, prowadził różne biznesy, zmieniał mieszkania, nigdzie nie mógł zagrzać na dłużej miejsca, był, krócej lub dłużej, z wieloma kobietami, ale z żadną nie zbudował dłuższej i głębszej relacji. Jak mówi, zastanawiając się nad sobą:

Ratunek widziałem tylko w tym, żeby uciec przed sobą. I uciekam, wciąż uciekam (...)

Jest człowiekiem dojrzałym, raczej już chyba po sześćdziesiątce, dobrze, a może nawet bardzo dobrze, sytuowanym. Tyle konkretów.

To opowieść o człowieku, który najczęściej kieruje się impulsami, tak rzucił studia, tak przestał praktykować u krawca, albo pozwala się prowadzić losowi. 

A wtedy, gdy wróciłem po rzuceniu studiów do domu, czułem się jakby obumarły i chwilami było mi wszystko jedno, czy zostanę krawcem, czy kimkolwiek, czy nikim. Uczyć się na krawca nie było dla mnie wyborem zawodu, bo nie byłem zdolny do żadnego wyboru, raczej ucieczką przed sobą. Krawiec? Może być i krawiec.

Wiele dzieje się w jego życiu przez przypadek, dzięki ludziom, których spotyka na swojej drodze. 

Nie mamy żadnej władzy nad życiem, wbrew temu, co nam się wydaje. To ono rządzi nami przez różne przypadki, zbiegi okoliczności i temu podobne.

To dzięki splotowi rozmaitych okoliczności i spotkań nie zszedł na manowce, a osiągnął materialny sukces. Rzadko podejmuje decyzje świadomie, bardzo często działa przez zaniechanie. Tak doprowadził do ruiny dom rodzinny, bo przestał się nim interesować, kiedy zabrał z niego matkę, gdy wymagała już opieki. Właściwie nie wiemy, dlaczego przestał kontaktować się z Marią, która nie pozwala mu o sobie zapomnieć, prowadząc z nim jednostronną korespondencję. Czy jest jego wyrzutem sumienia? Czy żałuje, że ją porzucił? Czy dlatego nie potrafi nawiązać bliższej relacji z żadną z kobiet, z którą się związał? Czy jest szczęśliwy?

A może ten zamierający las, to jezioro przykryte co dzień z rana gęstą mgłą, która często przez cały dzień z niego nie schodziła, a także ten pusty pensjonat, potęgują poczucie pustki, jakby odsłaniając zarazem pustkę mojego życia, której nie dopuszczałem do świadomości lub zapełniałem ją śmieciami pozorów, oszukując się przecież w różny sposób, co nie jest znowu takie trudne. 

Czasem miałem poczucie, że jestem tylko tą pustką. To poczucie pustki nie brało się stąd, że nie miałem jej czym zapełnić. Miałem nawet w nadmiarze.

Bohater "Ostatniego rozdania" najbardziej przypomina mi bohatera "Traktatu o łuskaniu fasoli". Obaj są jak trzciny na wietrze, pozwalają się prowadzić losowi, a to, że pozostają na powierzchni, a narrator "Ostatniego rozdania" nawet świetnie się po niej porusza, zawdzięczają szczęśliwemu splotowi okoliczności i spotkań. Równie dobrze ich życia mogłyby się potoczyć  zupełnie inaczej. 

- Wie pan, zastanawiam się czasem, czy nie zmarnowałem swojego życia. (...) Powinno się pewnie inaczej potoczyć - dorzuciłem, gdy kelner już z nowej nam nalewał.

- Każde mogłoby się inaczej potoczyć, każde. Ale czy lepiej, czy gorzej, oto jest pytanie.

O czym jest jeszcze dla mnie "Ostatnie rozdanie"? O tym, że idąc przez życie, spotykamy na swojej drodze mnóstwo ludzi. O większości z nich zapominamy, bo zetknęliśmy się z nimi tylko na chwilę, niektórzy chociaż też zagościli w nim tylko przez moment, odcisnęli na naszym losie jakieś piętno, inni byli ważni, nie potrafimy o nich zapomnieć. Każdy z nas mógłby pewnie mieć taki pękaty notes, z którego w miarę upływu czasu zaczynają wypadać kartki, trzeba go ściskać mocną gumą, aby się nie rozleciał, ale trudno się pozbyć tych ludzi, tych spotkań, tych rozmów. Jest to też powieść o tym, że idąc przez życie, stale coś tracimy. Najczęściej są to rozstania z ludźmi, niekoniecznie świadome, nigdy nie wiemy, które będzie tym ostatnim, nie planujemy tego, po prostu tak się dzieje. Tracimy też miejsca. Czasem jest już za późno, aby coś naprawić, aby wrócić do tego, co zniszczyliśmy, zaniechaliśmy. Żyjąc, pozbywamy się także złudzeń.

Młodość nie jest tak pociągająca, jak się panu może wydaje. Młodość to zmarnowany czas. Zmarnowany na złudzenia. Jakby życie ofiarowując nam młodość, zadrwiło z nas, aby tym dotkliwiej nas potem doświadczyć.

Nie jest to wesoła powieść, chociaż trudno powiedzieć, aby bohatera dotknęły jakieś nieszczęścia, ale unosi się nad nią jakaś aura melancholii, smutku. 

Upadek, można powiedzieć, to stan naturalny świata.

Takich niewesołych refleksji snuje bohater znacznie więcej. Pewnie stąd to poczucie smutku i melancholii. Ale z drugiej strony zdarza się i taka myśl, tyle że wypowiedziana nie przez niego, a przez prostego szewca.

- No, a jak naprawiać świat i nie wierzyć? A trzeba ciągle go naprawiać. Może nigdy nie będzie tak naprawiony, żeby ludziom chciało się na nim żyć. Ale wierzyć trzeba. Bez wiary kto by chciał go naprawiać? A źle czy dobrze się naprawia, tego się nie wie, póki się nie naprawi.

Wspomniałam już wcześniej, że   to nienajłatwiejsza lektura, a to dlatego, że oprócz tak charakterystycznej dla Wiesława Myśliwskiego gawędy, bardzo dużo tu rozważań, refleksji. Wydawca określa ją nawet mianem filozoficznej, gdzieś znalazłam stwierdzenie, że jest to połączenie powieści i eseju. Rzeczywiście nie ma w tym przesady. I pewnie warto czytać ją wolno, a nawet sięgnąć po nią po raz wtóry. Mam tylko nadzieję, że nikogo nie zniechęciłam, bo naprawdę nie ma się czego obawiać. Bez przesady, nie jest to książka bardzo trudna.

Iljas Churi "Dzieci getta. Mam na imię Adam"

Po krótkiej przerwie wracam do tematyki palestyńskiej, a plan jest

taki, żeby robić to w miarę regularnie, przeplatając innymi książkami. Tym razem sięgnęłam po powieść, która od dawna zalegała w głębinach mojego pierwszego czytnika. To "Dzieci getta. Mam na imię Adam" libańskiego pisarz Iljasa Churiego (Karakter 2021; przełożyła Hanna Jankowska). Przypomniałam sobie o tej książce, kiedy Karakter po kilku latach wydał jej drugą część, a są trzy, czyli "Dzieci getta. Stella Maris", którą też już mam i prędzej niż później przeczytam. Nieżyjący już Iljas Churi, nazywający siebie Palestyńczykiem z wyboru, jest autorem kilkunastu powieści, w Polsce ukazały się trzy, dramatów, esejów, był także krytykiem literackim. 

Może dobrze się stało, że sięgnęłam po tę powieść dopiero teraz po lekturze "Czystek etnicznych w Palestynie" Ilana Pappego, bo dzięki temu miałam już solidną historyczną podbudowę. Nie jest to powieść łatwa ani oczywista, nie ma w niej akcji rozumianej dosłownie jako ciągu łączących się wydarzeń, z których coś ma wyniknąć. Składa się z jakichś urywków, planu nienapisanej powieści, ze wspomnień głównego bohatera i narratora, Adama Dannuna, ze scen opowiedzianych mu przez kogoś. Do niektórych wydarzeń czy informacji wraca narrator kilkakrotnie, ale nie złoży nam się to w całą jego historię. Więcej zapewne dowiemy się z dwóch kolejnych części. (Mam nadzieję, że Karakter nie będzie czekał z częścią trzecią aż cztery lata, jak to było z częścią drugą.)  Wiele w niej nawiązań do innych książek, historycznych, eseistycznych czy powieści. Jedną z nich są właśnie wspomniane przed chwilą "Czystki etniczne w Palestynie". Momentami miałam wrażenie, że czytam esej. Jedna z powieści, które przywołuje narrator, to "Brama słońca" samego Iljasa Churiego, niestety w Polsce dotąd niewydana. Jej fragmenty ukazały się w jednym z numerów Literatury na świecie. To wszystko, a także trudna, bolesna tematyka, sprawia, że książki nie czyta się łatwo. To taki typ literatury, który w trakcie lektury zmusza do myślenia, refleksji, zadawania pytań.

Już z przedmowy Iljasa Churiego dowiadujemy się, że będziemy mieli do czynienia z publikacją zapisków, które dostały się w jego ręce po tragicznej śmierci ich autora. Tym autorem jest właśnie Adam Dannun, Palestyńczyk o skomplikowanym pochodzeniu, który podaje się za Żyda, potomka ocalałych z warszawskiego getta. Pierwsze lata dzieciństwa spędził rzeczywiście w getcie w palestyńskim, niegdyś, mieście Lidda, dziś to izraelski Lod, założonym dla nielicznych pozostałych Palestyńczyków przez Żydów w 1948 po jego zdobyciu i wygnaniu w marszu śmierci większości mieszkańców. Potem razem z matką i ojczymem mieszkał w Hajfie. Szybko ich opuścił, po jakimś czasie skończył hebrajski uniwersytet, zaczął tworzyć swoją nową tożsamość, w końcu wyjechał do Stanów i zamieszkał w Nowym Jorku. Chciał napisać powieść o arabskim poecie, ale dwa brzemienne w skutki spotkania sprawiły, że ten pomysł porzucił i zaczął wracać do swoich wspomnień z getta, a właściwie bardziej szukać informacji o życiu tam, bo sam niewiele pamiętał, a już na pewno nic o początkach, bo był wtedy niemowlęciem.

Muszę przyznać, że początkowo byłam zawiedziona i gdyby nie fakt, że książkę kupiłam, a nie wypożyczyłam z biblioteki, być może rozważałabym, czy jej nie porzucić. Bo po przedmowie Iljasa Churiego i wstępie będącym testamentem Adama Danuna dostajemy szkice do jego nigdy nienapisanej powieści o arabskim poecie Waddahu al-Jamanie. I przyznam, że ta historia średnio mnie interesowała, nie tego oczekiwałam, sięgając po "Dzieci getta". Chciałam nawet opuścić te fragmenty i przejść od razu do części drugiej zatytułowanej po prostu "Adam Danun", ale w tych notatkach autor trochę pisał też o sobie, więc jednak bałam się, że coś stracę. Potem zaczęłam zastanawiać się, czemu służy ta pierwsza część w kontekście dwóch kolejnych. Sens tych szkiców objawia się przy dalszej lekturze - jest nawiązaniem, swoistym komentarzem do życia bohatera. Od najprostszego, obaj kochali dwie kobiety, obaj dobrowolnie weszli do skrzyni, poeta dosłownie pozwolił kalifowi, mężowi swojej ukochanej, zamknąć się w niej, a w wypadku narratora była to skrzynia metaforyczna, skrzynia strachu i zapomnienia. 

Nie wszedłem do skrzyni, jak mój ulubiony poeta, ale teraz odkrywam, że przez całe życie przebywałem w skrzyni strachu. Muszę z niej wyjść, żeby ją rozbić, nie tylko opisać.

Kolejne koincydencje dotyczą siły opowieści. Bo opowieść żyje, dzięki niej można dać świadectwo. I tak historia arabskiego poety przetrwała dzięki opowieściom, dzięki nim ma też przetrwać historia getta w Lidzie i historia Adama. A oba świadectwa mają dać głos ofiarom. Dlatego Adam chciał opowiedzieć historię zamknięcia w skrzyni z punktu widzenia poety, a nie kalifa. Dlatego potem szuka osób, które mieszkały w getcie w Lidzie i im chce oddać głos.

A podstawowym zadaniem literatury jest przecież (...) oddanie głosu pokonanym, żeby opowieść stała się ich historią, której kronikarze nie ośmielają się spisać. 

Nie jest to jednak niewinne. Przywoływanie wspomnień z jednej strony daje świadectwo, pozwala ukazać światu wymazaną historię, ale dla kogoś, kto ją opowiada, staje się katalizatorem traumy. Coś, co wyparł, budując nowe życie, zaczyna pracować, męczyć, budzić koszmary wspomnień. Pamięć jest niezagojoną raną duszy.

Bo jednym z tematów tej powieści jest właśnie pamięć i są słowa tworzące opowieści. Adamowi, jeśli chciał sięgnąć do swoich początków, do swoich korzeni, nie pozostało nic innego oprócz słów i pamięci. Nie posiadamy niczego oprócz słów - powiedziała mu matka na pożegnanie. Podobnie innym Palestyńczykom wygnanym ze swoich miast, wiosek i domów, pozbawionym wszystkiego, także rodzinnych pamiątek. Stają się niewolnikami słów i pamięci, bo nic innego nie mają. Adam stawia sobie pytanie, czy jeśli jakaś historia nie została opowiedziana, to znaczy, że jej nie było? Historię Nakby, historię getta w Lidzie zamilczano, narrację przejęli zwycięzcy. Historię Palestyny napisali żydowscy syjoniści. To oni w powszechnej opinii stali się ofiarami, a nie Palestyńczycy.

Kwestia nie sprowadza się do wygnania Palestyńczyków z rodzinnej ziemi, bo po tym doszło do większej zbrodni, którą było narzucenie całemu narodowi milczenia. Nie mówię tutaj o przemilczaniu traumy, jak by określili to psychologowie, ale o milczeniu, które zwycięzcy narzucili pokonanym mocą dyskursu żydowskiej ofiary, który zapanował w świecie, to znaczy na Zachodzie, po zbrodniach drugiej wojny światowej i barbarzyństwie Holokaustu. Nikt nie słyszał jęku Palestyńczyków, umierających i wywłaszczanych w milczeniu. 

Ale przecież Nakba to fakt, getto w Lidzie też istniało. I Adam dzięki słowom i pamięci przywraca je światu.

Kolejne zagadnienie, które pojawia się w rozważaniach bohatera, to pojęcie ofiary. Sam jest ofiarą ofiary, swojego pierwszego ojca, Palestyńczyka, uciekiniera z Liddy, który go porzucił. Nic o nim nie wie. 

Może w ten sposób krzywdzę nieznanego mi człowieka. Był ofiarą, a ja - ofiarą ofiary. Nie lubię tego rodzaju usprawiedliwień. Bycie ofiarą nie daje nikomu prawa do poświęcania innych, przeciwnie, nakłada podwójną odpowiedzialność za nich.

Długo żył w przekonaniu, że ktoś inny był jego ojcem. Dopiero jako dorosły poznał prawdę. Dlaczego jego prawdziwy ojciec go porzucił w czasie marszu śmierci z Liddy? Czy sam przeżył? Podobnie Palestyńczycy są ofiarą ofiary, Żydów ocalałych z Holocaustu. Kiedy dorosły Adam ogląda dokument "Shoah" Claude'a Lanzmanna, jest wstrząśnięty. Zdaje sobie sprawę, że Żydzi, jak Palestyńczycy, byli ofiarami, nie odmawia im tego prawa. Ale  przecież nie wszyscy. Tylko ci, którzy przeżyli Holocaust. Większość z tych, którzy brali aktywny udział w walkach przeciwko arabskim mieszkańcom Palestyny, przybyła tu przed wojną. Dlatego sprzeciwia się, aby mówić o Palestyńczykach, że są ofiarą ofiary.

... nie jesteśmy ofiarą ofiary. My i biedni Żydzi, których z nazistowskich obozów koncentracyjnych sprowadzono na pole bitwy w Palestynie, jesteśmy razem ofiarami tych zabójców, którzy zdradzili języki żydowskiej ofiary, bezlitośnie ścierając Palestyńczyków w proch.

Jest to też opowieść o tożsamości, o szukaniu swoich korzeni. Kim jest Adam? Kim byli jego rodzice? Dlaczego uważa, że miał trzech ojców? A może czterech, bo jednego, żydowskiego, ocalałego z warszawskiego getta, siłą wcielonego do Hagany, poległego w walce o Hajfę, wymyślił, aby stworzyć nowego siebie. Bo tylko tak mógł godnie przetrwać i żyć w kraju, który mu odebrano. Jako Palestyńczyk musiał stać się niewidzialny.

Mnie się powiodło, Byłem Izraelczykiem jak wszyscy inni. Nie ukrywałem swojej palestyńskiej tożsamości, ale schowałem ją w getcie, w którym się urodziłem. Jestem synem getta, a ono dało mi immunitet, bo kojarzyło się z Warszawą.

Kiedy na uniwersytecie w Hajfie pytano mnie, skąd jestem, odpowiadałem jednym słowem: getto. Myślę, że koleżanki i koledzy patrzyli na mnie ze współczuciem, sądząc, że jestem synem kogoś z ocalałych z getta warszawskiego.

No i jest to w końcu opowieść o getcie utworzonym w Lidzie, o życiu jego mieszkańców. O ludziach, którym odebrano ich własność, którym nie wolno było zerwać pomarańczy z ich sadu, bo ten stał się mieniem żydowskiego państwa. O ludziach, którzy musieli pod nadzorem żydowskich żołnierzy opróżniać swoje domy i oddawać wszystko, co tam było, bo na mocy prawa silniejszego nic już do nich nie należało. O ludziach, którzy musieli uprzątać miasto z trupów swoich krewnych i sąsiadów. O ludziach, którzy omal nie umarli z pragnienia i głodu. Wreszcie o ludziach, których getto na zawsze zmieniło, sprawiło, że nawet kiedy zniknęły druty, nie potrafili poczuć się wolni, bo przecież nie byli. Getto na zawsze zostało w ich głowach. Jedynym ratunkiem był wyjazd i zapomnienie, wyparcie wspomnień. Co, jak się okazuje, jest niemożliwe. Bo żeby dać świadectwo, przywrócić pamięć o Nakbie, ona musi trwać, musi być przeżywana na nowo.

Izrael sprawił bowiem, że życie trzech pokoleń Palestyńczyków stało się nieustającą Nakbą. Izraelczycy, którzy postawili na to, że Palestyńczycy zapomną opowieści o klęsce, z bezmyślnością narzucili im bezustanne przeżywanie klęski. I wciąż to robią, nie tylko na Zachodnim Brzegu, w Gazie i Jerozolimie, ale i w samym Izraelu. Pokolenie, które miało zapomnieć opowieści ojców i dziadów o Nakbie, dziś ma przed oczami i tamtą, i swoją.

Jakże aktualne są te słowa.

To taka powieść, o której trudno zapomnieć, która coś ze mną zrobiła, która każe myśleć i zastanawiać się. Mimo że stawia opór, z wielu powodów nie jest łatwa, to namawiam, aby po nią sięgnąć. A tym, którzy wolą łatwiejszą lekturę, ale też ważną, polecam, przynajmniej na początek, "Poranki w Dżeninie" Susan Abulhawy.

Chimamanda Ngozi Adichie "To coś na twojej szyi"

To moje drugie spotkanie z prozą nigeryjskiej pisarki mieszkającej w

Stanach Zjednoczonych i na pewno nie ostatnie, bo zamierzam krok po kroku przeczytać wszystkie jej beletrystyczne książki wydane w Polsce, a wielu ich nie ma. Bezpośrednim impulsem do sięgnięcia po "To coś na twojej szyi" (Zysk i S-ka 2011; przełożyła Katarzyna Petecka-Jurek) jest premiera jej najnowszej powieści, którą oczywiście będę chciała przeczytać. Wcześniej poznałam "Amerykaanę", w starym wydaniu. Wkrótce ukaże się  nowe - w  tłumaczeniu Kai Gucio w wydawnictwie Filia, które ma teraz publikować jej książki. Trochę żałuję, że nie zaczekałam, no ale po pierwsze kiedy ją kupowałam kilka lat temu, nie miałam pojęcia, że  przełoży ją ponownie Kaja Gucio, a po drugie wtedy to była jedyna powieść Chimamandy Ngozi Adichie dostępna w wersji elektronicznej.

Tym razem, jak już wspominałam, mój wybór padł na "To coś na twojej szyi". Muszę przyznać, że kiedy skończyłam pierwszy rozdział i zabrałam się za drugi, poczułam się zawiedziona, a nawet oszukana. Nie, nie dlatego, żeby mi się nie podobał, przeciwnie, zrobił na mnie duże wrażenie. Po prostu okazało się, że .... to zbiór opowiadań! Przez chwilę jeszcze miałam nadzieję, że w drugim rozdziale objawia się nowy wątek, bo po lekturze "Amerykaany" wiedziałam, iż autorka lubi mieszać wątki, miejsca i czas, ale szybko odkryłam, że nie tym razem. No a mój zawód wziął się stąd, że zawsze wolę powieść od opowiadań, w czym, niestety, nie jestem oryginalna, bo nie raz, nie dwa słyszałam narzekania, że w Polsce zbiory krótkich form sprzedają się i czytają się gorzej. Dlatego gdybym miała świadomość, że "To coś na twojej szyi" to opowiadania, wybrałabym "Fioletowy hibiskus" lub "Połówkę żółtego słońca". Skąd moja pomyłka? Otóż info wydawcy jest tak skonstruowane, że raczej trudno domyślić się, że nie chodzi o powieść. Cóż, może to zabieg celowy. 

Jednak nie ma tego złego, co by na dobre nie wyszło, bo gdyby nie moja błoga nieświadomość, być może wcale nie sięgnęłabym po "To coś na twojej szyi" albo odkładałabym lekturę na święty nigdy, a szkoda, bo opowiadania Chimamandy Ngozi Adichie okazały się bardzo interesujące, no i świetnie się je czytało. Czasem warto oddać się lekturze, która nie stawia oporu, a jeśli przy okazji ma się poczucie, że jest to rzecz wartościowa, to czegóż można chcieć więcej.

Podobnie jak w "Amerykaanie" pisarka umieszcza akcję w Nigerii albo w Stanach. Oddaje doświadczenia swoich rodaków mieszkających w ojczyźnie i tych, którzy zdecydowali się na wyjazd. Różny jest też czas akcji. Bohaterki i bohaterów tych opowiadań poznajemy tylko na chwilę, w jakimś momencie ich życia, raz więcej, raz mniej dowiadujemy się o ich przeszłości, ale jak potoczy się ich los, tego się nie dowiemy.

Jeśli sięgam po literatury niszowe, a bardzo chętnie to robię, szukam w nich przede wszystkim innych doświadczeń, dlatego tak bardzo lubię, kiedy znajduję tam jak najwięcej lokalności - codzienności, historii, polityki, problemów społecznych, odmiennego sposobu myślenia. Jednym słowem, chcę dowiedzieć się czegoś o miejscu, w którym umieszczona jest akcja. I właśnie to wszystko znajduję w prozie Chimamandy Ngozi Adichie. Świat w wielu punktach podobny do naszego, ale w wielu odmienny.

Są tu opowiadania nawiązujące do politycznej przeszłości Nigerii, o której nie miałam pojęcia albo coś tam tylko obiło mi się o uszy. To wojna domowa, która miała miejsce w latach 1967-1970, kiedy to od Nigerii próbowała się uwolnić Biafra, południowo-wschodnia część kraju zamieszkiwana w większej części przez lud Igbo. Echa tego konfliktu powracają w "Duchach". Ich akcja toczy się już długo po zakończeniu walk, ale bohater, emerytowany profesor, wspomina tamte wydarzenia. Zaciekawiona sięgnęłam do internetu, aby czegoś się na ten temat dowiedzieć. Tłem innego opowiadania, zatytułowanego "Osobiste przeżycie", są krwawe zamieszki, jakie wybuchły w jednym z miast. Dwie kobiety w różnym wieku z zupełnie innych warstw społecznych chronią się w zamkniętym sklepie. Są sobie zupełnie obce, różni je wszystko. Na moment się jednoczą, szukając schronienia, ale czytając, miałam świadomość, że tak naprawdę nic o sobie nie wiedzą i nie rozumieją siebie wzajemnie, a gdyby dłużej były skazane na swoje towarzystwo, pojawiłaby się między nimi wrogość. Jak już wspominałam, duże wrażenie zrobiło na mnie pierwsze opowiadanie zatytułowane "Cela numer jeden". Opowiedziana w  nieco ironiczny sposób historia młodego studenta, którego rodzice pracują na tym samym uniwersytecie wstrząsanym wojną gangów. Chłopak trafia do więzienia, bo zadaje się z niewłaściwymi ludźmi. Czy jest winny, czy może stał się przypadkową ofiarą, bo policja musiała się wykazać, tego nie wiemy. Mamy tu wszystko jak w soczewce - przywileje zamożnych, beznadziejną sytuację biednych, korupcję, bezkarność policji, straszne warunki panujące w więzieniu. Ale to, co mnie poruszyło, to przemiana tego beztroskiego i niezbyt kryształowego chłopaka, która w nim zaszła pod wpływem tego, czego świadkiem był w celi.

Jak już wspominałam, opowiadania, których akcja toczy się w Nigerii, przeplatają się z tymi, których tematem jest doświadczenie emigracji do Stanów. I tu też znajdziemy bardzo różne historie. "Imitacja" to opowieść o kobiecie, której mąż jest bardzo bogaty. On mieszka w Nigerii, ona z dzieckiem w Stanach. Chociaż opływa we wszelkie luksusy,  czuje się w tym świecie samotna i obca, a jakby tego było mało, dowiaduje się, że jej mąż ma w Lagos kochankę, co wśród takich ludzi jak on nie jest czymś niezwykłym. Podwójne życie wydaje się czymś oczywistym. W opowiadaniu "W poniedziałek tydzień temu" znajdziemy zderzenie świata zamożnej Ameryki ze światem młodej Nigeryjki, która dołączyła do swojego chłopaka, a w oczekiwaniu na pozwolenie na pracę (albo zieloną kartę, nie pamiętam) opiekuje się dzieckiem prawnika i artystki. Nieoczekiwanie pod wpływem krótkiego spotkania z wciąż nieobecną mamą chłopca odkrywa w sobie coś, czego chyba wcześniej sobie nie uświadamiała. Przez moment wydaje jej się, że może być dla kogoś ważna, szybko się jednak rozczaruje. Chyba najbardziej przejmujące spośród amerykańskich  opowiadań jest to zatytułowane "Małżeństwo skojarzone przez swatów". To opowieść o młodej kobiecie wychowanej w Nigerii przez wujostwo, która zostaje przez nich wyswatana z nigeryjskim lekarzem mieszkającym w Stanach. Mamy tu zderzenie wyobrażeń o życiu w Ameryce z tym, jak to wygląda naprawdę. No i przejmującą historię dziewczyny, która jest przeraźliwie samotna, nie zna tamtego świata, tęskni za swoim dawnym życiem, chociaż nie było różowe, i orientuje się, że ten amerykański sen to dla niej pułapka. Jest jednak nadzieja - może okaże się silna i wybije się na samodzielność. Nadziei nie ma za to w opowiadaniu "Ambasada amerykańska". To zderzenie kobiety z bezdusznym urzędniczym aparatem amerykańskiej ambasady. Ona w wyniku sytuacji politycznej w kraju straciła dziecko, jej mąż, dziennikarz, musiał uciekać z Nigerii, a teraz ona stara się o azyl, aby do niego dołączyć. Nie potrafi i, pogrążona w rozpaczy, nie ma siły udowodnić, że jest ofiarą politycznych prześladowań. 

Dużo w tych opowiadaniach, których akcja toczy się w Stanach, samotności, poczucia obcości, niezrozumienia, bo przecież dla Amerykanów każdy czarny jest podobny i może wcale nie pochodzi z Afryki, a na przykład z Jamajki, i żmudnego pięcia się w górę, aby jakoś się urządzi i spełnić ten amerykański sen.

Wyjątkowe jest opowiadanie ostatnie, "Uparta historyczka", bo sięga czasów kolonialnych i opowiada historię silnej, samodzielnej kobiety mieszkającej w wiosce na głębokiej prowincji, żyjącej w społeczeństwie klanowym, która dopiero zderza się z białymi ludźmi, z ich obyczajami i religią. Ich świat z jej perspektywy jest dziwaczny, obcy i gorszy, żeby nie powiedzieć, głupi. Chcąc jednak dopiąć swojego celu, decyduje się powierzyć im swojego syna, czytaj posłać go do szkoły misyjnej. To jednak pułapka, bo on stanie się już kimś zupełnie innym. I dopiero jej wnuczka, trochę z obu tych światów, świadomie zacznie szukać swoich korzeni.

Bardzo ciekawe opowiadania. Każde można by poddać osobnej analizie, nad każdym można się zamyślić. Przyjemność lektury i poczucie, że to nie błahostka.

Anastasija Lewkowa "Imiona Krymu"

O powieści "Imiona Krymu" Anastasiji Lewkowej (KEW 2025;

przełożyła Joanna Majewska-Grabowska), mieszkającej we Lwowie ukraińskiej pisarki, redaktorki, menadżerki kultury, usłyszałam, bo śledzę to, co wydaje Kolegium Europy Wschodniej. Ukraina, a w dodatku Krym, jasne było, że muszę przeczytać. Trochę poczekałam, bo niby premiera pod koniec 2025 roku, ale tak naprawdę książka była dostępna dopiero jakiś czas potem, a  ebook jeszcze później. Bardzo chciałam się jak najszybciej za nią zabrać, ale że powieść raczej z tych obszerniejszych, poczekałam na wolne, czytaj święta, aby zanurzyć się w niej tak na raz, głęboko. I rzeczywiście udało się, połknęłam ją w niecałe cztery dni. 

Zupełnie nie rozumiem, dlaczego o tej powieści tak niewiele się mówi. Jest przecież nie tylko bardzo interesująca, ale może przede wszystkim niezwykle ważna, o czym za chwilę. Bardzo często się zdarza, że wywiad z autorem czy z autorką goni wywiad, a do tego spotkanie, jakaś rozmowa o książce, a to wszystko dostępne dzięki podcastom. Bywa, że po którymś razie odpuszczam, chociaż książką jestem zainteresowana, no bo ile można słuchać o tym samym. A tym razem niewiele. Raptem jedna rozmowa poświęcona "Imionom Krymu". Naprawdę nie rozumiem, jak to działa. A właściwie rozumiem - promocja, promocja, promocja, pieniądze, pieniądze, pieniądze, nadmiar, nadmiar, nadmiar. No ale literatury ukraińskiej nie ukazuje się w Polsce aż tak dużo, aby nie można wychwycić tego, co naprawdę ważne. A już o Krymie pewnie w ogóle. 

Akcja "Imion Krymu" rozgrywa się od początku lat dziewięćdziesiątych zeszłego wieku do aneksji półwyspu w roku 2014. Potem jest jeszcze posłowie, a właściwie epilog, z którego dowiadujemy się, jak potoczyły się losy bohaterek i bohaterów po wybuchu  wojny w roku 2022. Główną bohaterką, i narratorką jednocześnie, jest dziewczyna, a potem młoda kobieta, która pochodzi z rodziny rosyjskiej. Wychowała się w Bakczysaraju, potem będzie studiować w Symferopolu, gdzie zamieszka. Jej imię poznamy dopiero w jednej z końcowych scen powieści, więc nie będę go tutaj zdradzać. Kilkakrotnie natomiast pada w książce jej nazwisko, Utajewa, bo tak bardzo często zwracają się do niej nawet  znajomi. Także ukochany, Wład, nie używa jej imienia. Kiedy akcja powieści się rozpoczyna, narratorka chodzi do przedszkola, gdzie zaprzyjaźnia się z Aliją, Tatarką Krymską. Uwielbia chodzić do niej w odwiedziny, gdzie spotyka jej licznych krewnych. Bardzo szybko łapie język Tatarów Krymskich, a ta przyjaźń, chociaż przerwana na czas szkoły podstawowej i odnowiona później, będzie miała bardzo wielki wpływ na losy narratorki. Jest jeszcze trzecia bohaterka, Alona, Ukrainka, która potem wyjedzie z Krymu i z Ukrainy, będzie studiować i pracować w Niemczech. To oczywiście nie wszyscy bohaterowie i bohaterki. Krymscy Tatarzy, Ukraińcy, Rosjanie, ludzie o mieszanej tożsamości. Nie będę się tu rozwodziła nad akcją powieści, bo chociaż jest bardzo interesująca i sprawia, że się zanurzyłam w świat przedstawiony na kartach powieści, weszłam w niego głęboko, to przecież nie z tego powodu ta powieść jest tak ważna.

Jej znaczenie polega na tym, że pokazuje czytelniczkom i czytelnikom Krym. Nie ten pocztówkowy, turystyczny, chociaż i to w powieści kusi, ale ten prawdziwy, w całym jego skomplikowaniu. Jak wynika z informacji od tłumaczki, pokazuje go nie tylko zagranicznym czytelniczkom i czytelnikom, ale i ... ukraińskim. Pewnie z tego powodu powieść stała się w Ukrainie bestselerem. Bo cóż ja wiedziałam o Krymie? Że piękny, bo góry i morze. Że Tatarzy Krymscy. Że wiele interesujących zabytków. Że zachwycał się nim Mickiewicz. Że kiedyś został podbity przez imperium rosyjskie, potem ofiarowany Ukrainie, a wreszcie  zaanektowany przez Rosję w roku 2014. Zawsze chciałam tam pojechać, nie zdążyłam, a teraz, wiadomo. Wątpię, czy za mojego życia wizyta tam będzie możliwa. A nawet jeśli półwysep wróci do Ukrainy, to nie będzie to już to samo miejsce odmalowane na kartach powieści. I właśnie prawdę o Krymie odsłania książka Anastasiji Lewkowej. 

A prawda to skomplikowana. To miejsce, gdzie zmieszały się różne etnosy. Tatarzy Krymscy, jego rdzenni mieszkańcy, deportowani w czasach stalinowskich, pozbawieni wszystkiego, musieli sobie układać życie w głębi Rosji, ale zawsze chcieli wrócić. Kiedy w latach osiemdziesiątych stało się to wreszcie możliwe, wcale nie było takie łatwe. Nie tylko dlatego, że ich domy albo zostały zburzone, rozgrabione, albo mieszkał już w nich ktoś inny, ale także dlatego, że najmłodsze pokolenie, urodzone już na zesłaniu, często było rozczarowane tym, co zastało na miejscu. Bo przecież od rodziców i dziadków słyszeli, jak tam wspaniale, jak pięknie, że ziemia przodków. Tymczasem oni jej nie znali, wrośli w inne miejsce, a konfrontacja tego, co wyobrażone, z tym, co zastane, wypadała często na niekorzyść tego pierwszego. To przypadek ojca Aliji. Ba, powrót oznaczał też najczęściej degradację materialną i zawodową. Dopiero stopniowo Tatarzy Krymscy musieli odtwarzać swój świat, budować swoje życie na nowo. Jak zawsze pojawiają się problemy - jak zachować tożsamość, także językową, a jednocześnie nie zamknąć się w getcie i w skansenie. To dotyczy zwłaszcza młodego pokolenia. Tym bardziej nie jest to łatwe, bo to grupa przez wielu pogardzana, słabo znana, postrzegana stereotypowo, bardzo łatwo wzbudzić wobec niej jakieś pierwotne lęki. Czy oni w ogóle mają jakąś literaturę? Ktoś zadaje takie pytanie głównej bohaterce, która dzięki przyjaźni z Aliją staje się miłośniczką ich kultury. 

Przecież były demonstracje, w Symferopolu pod Radą Ministrów domagali się oddania domów. Potem zrozumieli, że domów nikt im nie zamierza zwracać i w ogóle nikt tu na nich nie czeka, to zaczęli się budować ... Nie wiadomo, skąd biorą na to pieniądze, ale niech im tam! Żeby tylko nie odbierali ludziom domów.

Co się śmiejesz? Jedna kobieta w szpitalu opowiadała, że do jej siostry przyszedł chłopczyk z sąsiedztwa, Tatar, i zapowiedział: " Babo Walu, wam poderżniemy gardło bezboleśnie".

- Tatarzy Krymscy wam nie dokuczają? 

O mój splot słoneczny rozbryzguje się fala, ale udając spokój, odpowiadam:

- Oj, nie, a jak mieliby nam dokuczać?

- Bardzo się martwimy, żeby Krymu przez nich nie zabrali Turcy.

Druga grupa to Rosjanie, którzy osiedlali się na półwyspie od czasów podboju przez imperium rosyjskie, a potem w czasach stalinowskich. Także ludzie radzieccy, często mieszanej narodowości, ale zradziecczeni, wychowani na rosyjskiej kulturze, władający językiem rosyjskim. To bardzo liczna grupa. I wreszcie Ukraińcy, też najczęściej mówiący po rosyjsku, przywiązani do rosyjskiej literatury, bo też nie urodzili się na Krymie, przybyli tu ich rodzice w czasach ZSRR. Zwabieni pracą, ale najczęściej zmuszeni nakazem. Takich Ukraińców mieszkających z dziada pradziada na Krymie było najmniej.

... Ukraińcy z Krymu rzeczywiście nie dawali stabilnego oparcia: nigdy z nimi nie rozmawiałam. Z tymi, którzy faktycznie rozmawialiby po ukraińsku. Nigdy nie rozmawiałam z Ukraińcami-Krymczanami. W dodatku ukraińskojęzycznymi - żeby te trzy cechy zbiegły się w jednym człowieku. Ołena Wasyliwna nie pochodzi z Krymu; Achtem - Tatar Krymski; Alona - Ukrainka z Krymu, ale mówi po rosyjsku.

Kiedy Ukraina staje się niepodległa, problemy wcale nie znikają. Ci, którzy utożsamiają się z nowym państwem, czują się przez nie zostawieni sami sobie, opuszczeni. Ani Tatarzy Krymscy, ani Ukraińcy nie czują wsparcia, sami muszą walczyć o naukę języka tatarskiego czy ukraińskiego, poznawanie literatury i kultury. 

- Ale Ukraina niespecjalnie dba o język - zauważyłam.

- Dlatego zdecydowałaś się przejąć obowiązki państwa - żartobliwie podsumował wujek Bekir.

Wcześniej większość Tatarów Krymskich uważała Rosję za zło i zagrożenie, a Ukrainę utożsamiała z dobrem i bezpieczeństwem, tyle że władza trafiła się nietęga, poradziecka i prorosyjska. Teraz przyszła władza rzekomo  nieporadziecka i nieprorosyjska, a nadal lekceważy ich potrzeby ... Co mają myśleć o takim państwie?

Kwestia języka jest tu bardzo ważna. Bo nawet ci, którzy czują się Ukraińcami albo utożsamiają się z państwem ukraińskim, mówią między sobą po rosyjsku. Ukraiński uchodzi za język gorszy, język wsi. 

- Skoro są tacy ludzie, to dlaczego na ulicach nikt nie rozmawia po ukraińsku? - Wika wątpiła w prawdziwość słów Oli.

- A dlatego, że ktoś od razu do nich się przyczepi, złaja tym swoim: "co za chachłacki język" - twardo zripostowała Ola.

To samo dotyczy Tatarów Krymskich. A dla Rosjan język ukraiński staje się opresją. 

- Doigrali się swoimi rewolucjami i tym swoim Juszczenką - zżymała się wykładowczyni retoryki, przerażona wizją obowiązkowego posługiwania się ukraińskim w piśmie i w mowie.

Są wreszcie tacy, którzy chociaż nie czują się jakoś bardzo Ukraińcami, wolą mieszkać w Ukrainie niż w Rosji. Ale wielu myśli inaczej, tęskni za czasami Związku Radzieckiego, często je idealizując. To przypadek matki Alony, która chociaż jest Ukrainką, w chwili próby zdecydowanie opowiada się za Rosją. Co ciekawe, tacy ludzie wyzywali Ukraińców od banderowców i faszystów, a wrogie nastroje nasiliły się od wybuchu Majdanu.

I właśnie to pozostawienie Krymu przez Ukrainę samemu sobie, to nieinteresowanie się nim chyba było dla mnie największym odkryciem i zaskoczeniem. Nie miałam świadomości, że Krym stał się ważny dopiero wtedy, kiedy został utracony, bo odtąd była to kwestia godności. Kiedy narratorka jeździ do Kijowa, a robi to często, bo jej ukochany, Wład, tam mieszka, spotyka się z niezrozumieniem. Ludzie, z którymi rozmawia, postrzegają Krym stereotypowo, niewiele wiedzą o nim i jego mieszkańcach.

Podczas pierwszych przyjazdów Włada okazało się, że przez Krym rozumie morze, góry i piasek, ale nie ziemię. Chyba nie podejrzewał, że mamy tu parlament, rząd, uniwersytety, jakieś gazety i kanały telewizyjne, jakieś jeszcze narodowości, inne języki, ludzkie historie i wir życia. Myślał, że na Krym składają się plaże między górami a morzem i Rosjanie, a właściwie sowietikusy, obsługujący letników.

- Krym to jakieś nieporozumienie, narzucona enklawa, żeby wciągnąć Ukrainę w bagno, przepraszam do Rosji. Donbas też, ale tam przynajmniej kiedyś żyli Ukraińcy, a na Krymie nawet stopy nie postawili - mówił Roman.

Obruszyłam się.

- Coo? A kozackie osady w Chanacie Krymskim?

Dlatego trudno się dziwić, że zapomniani, pozostawieni sami sobie, pogardzani, nierozumiani Krymczanie w godzinie próby w dużej części opowiadają się za Rosją.

Kolejny ważny problem poruszany w powieści, to kwestia tożsamości. Główna bohaterka pochodzi z rosyjskiej rodziny, wychowała się na rosyjskiej literaturze, wśród Rosjan, Tatarów Krymskich i Ukraińców. Najpierw wciąga ją świat tych drugich, dopiero potem dzięki nowej ukraińskiej nauczycielce poznaje język ukraiński, ukraińską kulturę i literaturę. Jak potoczyłyby się jej losy, gdyby nie to spotkanie? Kim by była? 

... co by było, gdybym półtora roku temu odmówiła wzięcia udziału w olimpiadzie z ukraińskiego, nie rozmawiała z Oleną Wasyliwną, nie trafiła do Yaslar? Gdybym nie poznała Achtema, nie czytała książek w jego domu, nie odnowiła przyjaźni z Alije, nie słuchała przemyśleń wujka Berika? Czy byłabym szczęśliwa? Może byłabym spokojniejsza. (...) Wiedza pomnaża ból, jak mówi Olena Wasyliwna. Wiem, więc cierpię. Chcę się sprzeczać, udowadniać, cierpię przez to, w jak nieodpowiedniej rodzinie wyrosłam i z kim się teraz przyjaźnię, kogo lubię, komu ufam. 

Jako neofitka rzuca się na nowy język i nową kulturę, staje w ich obronie, ale jednocześnie nie chce się wyrzec Dostojewskiego, Tołstoja czy Gogola. Dręczy ją pytanie, czy to dobrze? 

Skandując: "Ukraina! Ponad wszystko!", żądałam od siebie szczerej odpowiedzi: czy ja też przedkładam Ukrainę ponad wszystko? I odpowiadałam: nie. Po co w takim razie się angażuję? Po co mi ukraiński, po co całe moje życie, od kiedy skończyłam czternaście lat? Po to - wyjaśniałam sobie - że ponad wszystko cenię wolność i możliwości.

I pewnie nie musiałaby odcinać rosyjskiej części swojej tożsamości, gdyby nie aneksja Krymu, a potem wojna. Narratorka ma jeszcze jeden problem - to przeszłość jej dziadka, którego bardzo kochała. Pracował w KGB. Co tam robił? Tego się nigdy nie dowiedziała. Nie miała też odwagi powiedzieć swojej przyjaciółce, kim był. Może prześladował jej przodków? To rozdarcie powodowało poczucie winy.

Muszę przyznać, że było w tej powieści kilka takich momentów, które mnie wzruszyły. Nie ma co ściemniać, po prostu się rozpłakałam. To oczywiście ostatnie partie książki, już po aneksji Krymu. Wyjazdy wielu bohaterów, którzy albo nie chcą mieszkać w Rosji, albo muszą uciekać przed represjami. Zostawiają za sobą wszystko. Domy, mieszkania, przyjaciół, pracę, rodziców. Czy kiedyś będą mogli wrócić? Czy zobaczą się jeszcze ze swoimi bliskimi? Czy odwiedzą Bakczysaraj, Symferopol, pojadą nad morze? Nie wygląda, aby w jakiejś wyobrażalnej przyszłości było to możliwe. Wielu z nich ma dylemat - zostać, dostosować się, jakoś żyć czy jednak wyjechać? Przecież tak są do Krymu przywiązani, nie wyobrażają sobie życia gdzieś indziej. Niestety niektórzy szybko zrozumieją, że pozostanie oznacza aresztowanie albo propozycję współpracy. No i bardzo poruszył mnie obraz zmian, jakie w szybkim czasie po aneksji zaczęły zachodzić na Krymie. Jak okupanci rugowali wszystko, co ukraińskie i tatarskie, jak zaczęli przywłaszczać sobie albo niszczyć zabytki, dziedzictwo, a nawet ingerować w krajobraz, który był też częścią tożsamości Krymczan. Bardzo to smutne. Bardzo smutna powieść. No i natychmiast uruchomiła się we mnie świadomość, ilu jest ludzi na świecie, którzy zmuszeni sytuacją wyjeżdżają w nieznane, zostawiając wszystko za sobą, i ile jest takich miejsc, których dziedzictwo, przeszłość są systematycznie zacierane.

Cała książka jest bardzo ciekawa, ale chyba najważniejszy jest ostatni rozdział - opowieść o tych kilku miesiącach, kiedy na Krymie pojawiły się zielone ludziki, do momentu, kiedy półwysep został zaanektowany przez Rosję. W miejsce kilku wdrukowanych nam w pamięć haseł, zielone ludziki, manifestacje, prześladowania, referendum, mamy insajderski wgląd w ten burzliwy, zakończony klęską czas. Możemy go sobie wyobrazić.

Co ciekawe, Anastasija Lewkowa nie mieszkała na Krymie, była tam przed aneksją chyba tylko dwa razy, za to przez wiele lat przeprowadzała liczne wywiady z mieszkańcami półwyspu, robiła dokładny risercz i tak powstała ta powieść.

Naprawdę lektura konieczna!!! Zdecydowanie zasługująca na rozpropagowanie!!!

Ilan Pappe "Czystki etniczne w Palestynie"

Niedawno dzieliłam się tu refleksjami o powieści palestyńskiej

pisarki, aktywistki i naukowczyni, Susan Abulhawy, "Poranki w Dżeninie". Książka tak bardzo podniosła mi ciśnienie, że natychmiast sięgnęłam po pracę izraelskiego historyka i aktywisty, Ilana Pappe, "Czystki etniczne w Palestynie" (Instytut Wydawniczy Książka i Prasa 2017; przełożyła Anna Sak). Przyznam, że wcześniej nie słyszałam ani o tym tytule, ani tym bardziej o jego autorze. Poleciła mi jego książki bliska mi osoba czytająca swobodnie po angielsku. Wspominam o tym, bo w Polsce wyszła niestety tylko ta jedna jego pozycja. 

Ilan Pappe, który obecnie mieszka w Wielkiej Brytanii, gdzie pracował, a może nadal pracuje, na Uniwersytecie Exeter, należy do grona izraelskich nowych historyków, którzy rewidują historię swojego kraju, patrząc na nią w sposób krytyczny. 

Jak już wspominałam, pisząc o "Porankach w Dżeninie", dzięki lekturom książek Rajy Shehadeha, Pawła Smoleńskiego i innych sporo wiem o tym, jak współcześnie wygląda życie Palestyńczyków na Zachodnim Brzegu i w Strefie Gazy, natomiast miałam niewielkie pojęcie o przeszłości. Przyznaję, patrzyłam na nią bardziej z perspektywy izraelskiej niż z palestyńskiej. To skomplikowane, myślałam. Dopiero powieść Susan Abulhawy rzuciła inne światło na historię Nakby. Teraz jeszcze bardziej poszerzyłam swoją wiedzę, czytając książkę Ilana Pappe.

"Czystki etniczne w Palestynie" obejmują okres bezpośrednio tuż przed powstaniem Izraela do czasów współczesnych, przy czym koniecznie muszę zaznaczyć, że to drugie oznacza rok 2007, bo wtedy ukazało się ich pierwsze wydanie. Główny nacisk kładzie autor na przeszłość, której poświęca najwięcej miejsca. Wszystko, o czym pisze, jest bardzo dobrze udokumentowane. Obficie cytuje źródła, na których się opiera, między innymi dziennik Ben Guriona albo rozkazy wojskowe. Sporo też opowieści świadków, którzy Nakbę przetrwali.

Cóż, w trakcie lektury nie raz, nie dwa włos jeżył mi się na głowie, pięści zaciskały się ze złości, a na usta cisnęło się pytanie - jak ci sami ludzie, którzy uciekli z Europy przed antysemityzmem, zostali z niej wypchnięci, przeżyli Holokaust, byli jego świadkami, mogli potem brać czynny udział w wypędzaniu Palestyńczyków z ich wiosek albo dzielnic miast, burzeniu ich domów, ograbianiu ich ze wszystkiego, szabrowaniu tego, co po nich zostało, a wreszcie mordowaniu, głównie mężczyzn, przy czym za mężczyzn uznawali także chłopców. Albo biernie przyglądać się temu wszystkiemu. Albo potem zajmować ich domy, jeśli wcześniej nie zostały zrównane z ziemią. Ponieważ autor bardzo dokładnie dokumentuje kolejne etapy Nakby i zagładę kolejnych wiosek, w sumie ponad kilkuset - przyznam, to szczególarstwo bywało czasem trochę nużące, bo powtarzalne - w pewnym momencie zdałam sobie sprawę, że pisze też o wiosce, z której zostali wypędzeni bohaterowie powieści Susan Abulhawy. Wspomina też o tym, co tak bardzo mnie w czasie jej lektury poruszyło, że stała się w pewnym momencie kolonią żydowskich artystów przybyłych z Europy. Nie zastanawiali się nad tym, co się stało z tymi, którzy tam mieszkali? Tak łatwo uwierzyli, że to terroryści czyhającymi na Izrael? A może dali sobie wmówić, że cel uświęca środki?

Ilan Pappe wprost nazywa  Nakbę czystkami etnicznymi. Udowadnia, że był to konsekwentnie realizowany plan, nazwany kryptonimem "Dalet". 

... realizacja zadania zajęła 6 miesięcy. W chwili, gdy uznano je za wykonane, wysiedlona została ponad połowa rdzennej ludności Palestyny - blisko 800 tys. ludzi - zniszczono 531 wsi i usunięto mieszkańców z 11 obszarów miejskich.

W bardzo sprytny, pomysłowy sposób autor zestawia tamte wydarzenia z czystkami etnicznymi w byłej Jugosławii, kiedy w latach dziewięćdziesiątych XX wieku zamieszkujące ją narody rzuciły się sobie do gardeł. Niemal każdy z rozdziałów zaczyna się jakimś cytatem, z prasy, z dokumentów ONZ-etu czy innych źródeł, dotyczącym czystek etnicznych na Bałkanach. Czasem od razu autor zderza to z cytatem dokumentu z czasów Nakby, innym razem tę analogię odnajdujemy w rozdziale. Taki zabieg sprawia, że tym dobitniej dociera do czytelniczki czy czytelnika, jakie kryteria trzeba stosować do tamtych zdarzeń. Pozwolę sobie przytoczyć jeden z takich cytatów rozpoczynający rozdział czwarty zatytułowany "Finalizowanie planu generalnego".

Według rzecznika prasowego NATO, Jamie'ego Shea, wszystkie raporty docierające do NATO wskazywały, iż wydarzenia w Kosowie rozgrywają się zgodnie z dobrze zorganizowanym planem generalnym nakreślonym przez Belgrad. Zaznaczył, że aktów przemocy dokonywano według pewnego schematu: najpierw serbskie czołgi otaczają wsie, następnie wkraczają oddziały paramilitarne, które pod lufami karabinów spędzają cywilów w jedno miejsce, po czym oddzielają młodych mężczyzn od kobiet i dzieci. Kobiety i dzieci są wypędzane z domów, a potem posyłane dalej, w kierunku granicy. Gdy opuszczą wsie, ich domy są plądrowane, a potem systematycznie podpalane. (CNN, 30 marca 1999)

Operacje można przeprowadzać następującymi sposobami: poprzez niszczenie wsi (podpalanie, wysadzanie w powietrze domów, zaminowywanie gruzów), zwłaszcza tych skupisk ludności, które trudno kontrolować stale, albo w formie akcji poszukiwawczo-kontrolnych według następującego schematu: okrążenie wsi, przeszukanie. W razie napotkania oporu oddziały zbrojne mają zostać unieszkodliwione, a ludność wydalona poza granice państwa. (Plan "Dalet", 10 marca 1948)

A Ben Gurion instruował:

Finałem każdego ataku ma być zajęcie, zniszczenie i wysiedlenie.

Niestety nie jest to wcale najdrastyczniejszy cytat wyciągnięty z dokumentów albo z opowieści świadków.

Książka Ilana Pappe uświadomiła mi jeszcze jedno - to, co się stało w Palestynie, jest czystym kolonializmem. Może już wcześniej obiło mi się o uszy stwierdzenie, że Izrael to państwo kolonialne, ale tylko obiło, jakoś się w to nie wgłębiałam, traktowałam jak publicystyczne stwierdzenie. Tymczasem w trakcie lektury tej książki uderzyło mnie to z całą mocą, chociaż autor znacznie częściej niż terminu kolonializm używa  pojęcia czystek etnicznych. 

Fakt, iż dokonujący wysiedlenia byli nowymi przybyszami i działali w ramach projektu kolonizacyjnego, łączy casus Palestyny z kolonialną historią czystek etnicznych w Ameryce Północnej i Południowej, Afryce i Australii, gdzie biali kolonizatorzy popełniali takie zbrodnie rutynowo.

Bo czyż nie jest kolonializmem wyrzucenie z jakiegoś terenu rdzennych (arabskich) mieszkańców stanowiących zdecydowaną większość ludności przez przybyłą z Europy mniejszość (żydowską), która  stopniowo zagarnia ziemię tej większości po to, żeby stworzyć tam sobie swoje państwo? A tych nielicznych, którzy w obrębie tego państwa pozostaną, traktuje jak obywateli drugiej kategorii. Czym to jest, jeśli nie kolonializmem? W roku 1922, kiedy Rada Ligi Narodów zatwierdziła brytyjski mandat na obszarze Palestyny, mieszkało tam 78% muzułmanów, 11% Żydów i niecałe 10% chrześcijan. Kilka lat później dzięki kolejnym alijom Żydów jest już 16%, ale nadal posiadają tylko 4% ziemi. W 1939 roku Żabotyński, jeden z syjonistycznych przywódców, pisze:

... Arabowie muszą zrobić miejsce dla Żydów w Ziemi Izraela. Skoro dało się przenieść narody nadbałtyckie, to da się to zrobić z palestyńskimi Arabami.

Kiedy w 1947 roku zaczęły się czystki etniczne, ludność palestyńska, muzułmańska i chrześcijańska stanowiła nadal dwie trzecie, a tylko jedną trzecią stanowili syjonistyczni żydowscy osadnicy i uchodźcy z powojennej Europy. Większość przybyła w latach dwudziestych XX wieku i później. I tej mniejszości posiadającej tylko 6% ziemi, ONZ-et obiecał państwo zajmujące ponad połowę terytorium Palestyny. W jego granicach Żydzi posiadali zaledwie 11% ziemi i wszędzie byli mniejszością.

Autor pokazuje też, jak to wszystko dokonało się przy bierności Wielkiej Brytanii, która wcześniej po upadku Imperium Osmańskiego sprawowała nad terenem Palestyny kontrolę, zwaną mandatem, co też przecież było formą kolonializmu, Stanów Zjednoczonych i całego świata zachodniego oraz instytucji międzynarodowych, w tym ONZ-etu. Szczególnie po wojnie wyrzuty sumienia z powodu bierności wobec Holocaustu powodowały, że usprawiedliwiano albo przymykano oczy na wszelkie działania syjonistów w Palestynie, a potem państwa Izrael. Tak zresztą dzieje się do dziś. Bardzo łatwo być posądzonym o antysemityzm, jeśli krytykuje się to, co wyprawia Izrael na Zachodnim Brzegu czy w Strefie Gazy.

Ilan Pappe obala jeszcze jeden mit, który służy za usprawiedliwienie Nakby. Pokazuje, że to nie Palestyńczycy byli stroną atakującą i zagrażającą żydowskim osadnikom, chociażby dlatego, że po stłumionym przez Brytyjczyków powstaniu, które w roku 1936 wybuchło przeciwko brytyjskiej i syjonistycznej kolonialnej polityce, palestyńskie struktury polityczne i wojskowe zostały rozbite i nie odbudowały się do czasów Nakby. Także państwa arabskie nie były skore do niesienia im pomocy, a rola Jordanii była wręcz haniebna. Jeśli dochodziło do zamachów, to była to reakcja na to, co się działo. Siły izraelskie miały zdecydowaną przewagę. Na przykład w 1938 roku w zamachach przeprowadzonych przez żydowski Irgun zginęło 119 Palestyńczyków, tymczasem w zamachach palestyńskich zginęło 8 Żydów.

A potem zaczęło się zacieranie śladów, wycinanie ze zbiorowej pamięci arabskiej przeszłości tych ziem, choćby przez systematyczne zalesianie terenów po palestyńskich wioskach i tworzenie na tych obszarach terenów rekreacyjnych. 

Wiele nowych osiedli i parków narodowych w całym Izraelu zostało zapisanych w pamięci zbiorowej tego kraju z pominięciem faktu, że niegdyś na ich terenie rozciągały się palestyńskie wsie, nawet jeśli fizyczne pozostałości takie jak pojedynczy dom albo meczet, świadczą o tym, że ktoś tam wcześniej mieszkał i to wcale niedawno, bo jeszcze w 1948 r.

I konsekwentne budowanie opowieści o Izraelu jako państwie, na które czyhają wszyscy sąsiedzi. Ostoi cywilizacji w morzu barbarzyństwa. 

Spreparowana przez izraelskich historiografów opowieść mówiła o masowym "dobrowolnym transferze" setek tysięcy Palestyńczyków, którzy postanowili opuścić swoje domy i wsie, żeby utorować drogę nadciągającym arabskim armiom żądnym unicestwienia młodziutkiego państwa żydowskiego.

I tak to trwa do dziś. Jest coraz gorzej, nadziei na rozwiązanie konfliktu nie widać. Izrael konsekwentnie odmawia Palestyńczykom prawa do powrotu, buduje osiedla i mury na Zachodnim Brzegu. Obsesją stała się kwestia demografii - nie można dopuścić, aby ludności arabskiej było w Izraelu więcej niż żydowskiej.

Niełatwa, czasem nużąca, ale bardzo ważna lektura.