Harald Jähner "Rausz. Niemcy między wojnami"

Książkę niemieckiego pisarza i dziennikarza Haralda Jähnera

"Rausz. Niemcy między wojnami" (Wydawnictwo Poznańskie 2024; przełożyła Monika Kilis) miałam w swoim czytniku od dawna, ale dopiero teraz przyszedł jej czas. Przypomniałam sobie o niej w trakcie lektury powieści Macieja Płazy "Kasperl i Margit", o której ostatnio pisałam. Powód oczywisty - znaczna część jej akcji rozgrywa się w międzywojennym Berlinie. Nic więc dziwnego, że postanowiłam pogłębić swoją wiedzę na ten temat, a przy okazji pozostać jeszcze na jakiś czas w tamtym klimacie.

Harald Jähner w swojej książce snuje opowieść o Niemczech od momentu zakończenia pierwszej wojny, zwanej wtedy wielką, do czasu, kiedy Adolf Hitler zostaje kanclerzem, a więc jest to historia Republiki Weimarskiej. Autor prowadzi czytelniczki i czytelników z jednej strony chronologicznie, z drugiej podejmuje pewne charakterystyczne dla tamtego czasu i miejsca zagadnienia. Poza rozdziałami poświęconymi problemom politycznym, w których przygląda się trudnemu okresowi  powojennemu, samemu powstaniu Republiki Weimarskiej, późniejszym roszadom na szczytach władzy, wyborom parlamentarnym, próbom jej ratowania, stopniowemu narastaniu tendencji autorytarnych, a wreszcie upadkowi, pisze też o inflacji i hiperinflacji, architekturze, wielkich biurach będących opozycją do dawnych kantorów, komunikacji, transporcie i fenomenie miasta, tańcu, tak, tak, tańcu, czasie wolnym, nowej kobiecości i szukaniu nowego wzorca męskości, kryzysie i związanym z nim wielkim bezrobociu, konfliktach kulturowych i stopniowym rozpadzie społeczeństwa skutkującym brakiem porozumienia, co w rezultacie doprowadziło do dojścia Hitlera do władzy i upadku Republiki Weimarskiej. 

Chociaż książkę naprawdę warto przeczytać i cieszę się, że wreszcie sobie o niej przypomniałam, to na początek wspomnę krótko o tym, co mi w niej trochę przeszkadzało. Otóż autor pisząc o poszczególnych zagadnieniach, pokazuje, jakie odzwierciedlenie znajdowały one w sztuce, a zwłaszcza w literaturze. W związku z tym przywołuje tytuły powieści, z których większość nie ma polskich wydań, i odwołuje się do ich treści. Te fragmenty, a jest ich sporo, po prostu mnie nużyły. Świadomość, że nie tylko ich nie znam, ale większości z nich nie mam żadnej szansy przeczytać, jest zniechęcająca. Tak jakbym siedziała na tureckim kazaniu. Kiedyś z takiego powodu porzuciłam książkę z esejami Jamesa Baldwina, bo autor przywoływał obficie dzieła kultury, o których z podobnych powodów nie miałam pojęcia. Na szczęście tym razem te odwołania, chociaż nużące, nie uniemożliwiały lektury i nie zabijały jej przyjemności. To była łyżka dziegciu, a teraz o tym, na co szczególnie zwróciłam uwagę.

Są w tej książce tematy, które nie były mi całkowicie obce, choćby te związane z architekturą, z modą, kryzysem, ale są też takie, z których zupełnie nie zdawałam sobie sprawy. Jednym z nich jest opowieść o nowoczesnych, wielkich biurach. Niby nic, a jednak wiąże się z tym wiele interesujących zagadnień. Otóż te nowoczesne biura były obiektem fascynacji, pisano o nich reportaże, powieści, kręcono filmy. Pracowały w nich przede wszystkim młode kobiety, chociaż ich szefami byli oczywiście mężczyźni. To rzecz jasna praca lepsza niż w fabryce, dlatego cieszyła się większym prestiżem. Obiecywała  też miraż lepszego życia, kariery, najczęściej niespełnionej. Autor zwraca uwagę na kontrast pomiędzy aspiracjami tych młodych kobiet, ich wizerunkiem kobiet wyzwolonych, niezależnych, to dlatego tak rozpalały wyobraźnię, a konserwatywnym środowiskiem, z jakiego się wywodziły, i wychowaniem, jakie w nim odebrały. Sprzeczność panowała też między nowoczesnością, przestronnością biura, a ciasnymi mieszkaniami, w jakich mieszkała większość osób tam pracujących.

Innym zagadnieniem, jakie mnie bardzo zainteresowało, były kwestie komunikacji, transportu, co skutkowało rozwojem miasta, które w związku z powiększającą się liczbą samochodów stawało się bardzo hałaśliwe i musiało się przeobrażać. Jednych to nowe miasto fascynowało, najczęściej ludzi o poglądach lewicowych, demokratycznych, innych, oczywiście konserwatystów i tych o poglądach prawicowych, przerażało i oni fetyszyzowali wieś, naturę. Dla jednych samochód stał się synonimem wolności, inni widzieli w nim zagrożenie. Pojawiło się też nowe zjawisko - nowoczesna kobieta za kierownicą samochodu. Taką kobietą była córka Thomasa Manna, Erika. Nie tylko prowadziła samochód, ale uczestniczyła w rajdach. Autor przywołuje kilka innych podobnych przykładów znanych w tamtym czasie kobiet. Ja zapamiętałam Erikę, bo niedawno obejrzałam świetną "Ojczyznę" Pawła Pawlikowskiego, której jest jedną z bohaterek. Rozwój motoryzacji przypadł na czas kryzysu i wielkiego bezrobocia, które oczywiście nie dotknęło wszystkich. Kiedy jedni nadal pławili się w luksusie, inni w ogromnym ścisku jechali do pracy komunikacją publiczną, oczywiście jeśli pracę mieli. Dla nich kobieta za kierownicą nie mogła stać się wzorem do naśladowania, pewnie wielu irytowała.

O fenomenie tańca w Berlinie czasów Republiki Weimarskiej trochę wiedziałam, ale autor pisze o tym znacznie więcej i bardzo interesująco. Ja przytoczę tu tylko dwa cytaty. Jeden to wypowiedź Klausa Manna.

Pobity, zubożały, zdemoralizowany naród szuka w tańcu zapomnienia. (...) Taniec staje się manią, idée fixe, kultem. Giełda skacze, ministrowie się chwieją, Reichstag dokonuje wybryków. Kaleki wojenne i spekulanci wojenni, gwiazdy filmowe i prostytutki (...) - wszyscy machają kończynami w straszliwej euforii. (...) Tańczy się głód i histerię, strach i chciwość, panikę i przerażenie.

Drugi dotyczy berlińskich pałaców tańca, w których oddawano się temu zbiorowemu szaleństwu.

... chętny do odwiedzenia stolicy turysta otrzymywał tu w latach dwudziestych taką dawkę odurzenia, jakby miała mu ona wystarczyć na pół życia.

Na koniec chcę zwrócić uwagę na coś, co bardzo mnie uderzyło w trakcie lektury. Otóż autor pisze o takich zjawiskach, jakie i my dzisiaj doskonale znamy, obserwujemy, w jakich uczestniczymy. Jednym z nich są przemiany obyczajowe - promowany i wcielany w życie nowy wzorzec kobiety - nowoczesnej, samodzielnej, pracującej, spędzającej czas wolny z koleżankami, eksperymentującej z płcią, inaczej ubranej, inaczej uczesanej. Stefan Zweig był pewny, że przyszła historia kultury bardziej będzie się zajmować tym całkowitym przewartościowaniem i przemianą europejskich kobiet niż wojną. Z tym wiąże się zagubienie mężczyzn, którzy nie potrafili odnaleźć się w nowej sytuacji. Silne kobiety, niepewni mężczyźni. Inne podobieństwo to upolitycznianie wielu zagadnień z polityką niezwiązanych. Przejawem tego była bitwa o dach - płaski, jak chcieli architekci związani z Bauhausem i modernizmem, czy tradycyjny, spadzisty.

Berliński krytyk architektury Karl Scheffler zauważał zirytowany, że już nie jakość dachu ma decydujące znaczenie, ale światopogląd, jaki się poprzez dach wyraża. "Dzisiaj, gdy architekt buduje wysoki, spiczasty, szeroki dach, uważa się to za symbol niemieckich uczuć narodowych. Kiedy dach nieco spłaszcza, powstaje coś w rodzaju domu demokratycznego; ale jeśli dach czyni całkiem płaskim, okazuje tym samym radykalne komunistyczne nastawienie. Dach staje się wyrazem postaw politycznych".

Prawda, jak znajomo brzmi? Znajomo wydają się też inne konflikty kulturowe. 

Przekształcenie krytyki kapitalizmu w krytykę kultury sprawiło, że atak był totalny: kapitalizm pojawił się jako jedyna struktura demoralizująca, która wypierała miłość z seksu, jakość z towarów, przyzwoitość z pracy i sens ze sztuki. (...) teraz pojawiła się również rosnąca potrzeba oficjalnego zamknięcia tej całej spelunki i posprzątania żelazną miotłą.

I tak następuje zwrot ku temu, co narodowe, krytyka tego, co obce. Znowu zmienia się moda, następuje odwrót od modnych tańców, od jazzu, powoli pojawia się narodowa sztuka. Jak to się skończyło, wiadomo. Autor zwraca też uwagę na to, co i dziś znamy doskonale - zamykanie się w swoich bańkach, brak komunikacji pomiędzy ludźmi myślącymi inaczej, o innych poglądach, brak dyskusji. Łączy to między innymi z faktem, że Niemcy subskrybowali prasę, co łączyło się z przywiązaniem do jednego konkretnego tytułu i zamknięciem się na poglądy innej strony. A poza tym mamy też podsycanie lęków w okresie kryzysu, szukanie kozła ofiarnego, Żydów, wskazywanie łatwych rozwiązań. I tak krok po kroku skończyła się Republika Weimarska i powstała Trzecia Rzesza. Jak twierdzi autor we wstępie, to nie musiało się tak skończyć.

Na koniec jeszcze dwa cytaty. Jeden dotyczy wyborów do Reichstagu, które odbyły się w marcu 1933 roku, a w wyniku których NSDAP zdobyło rządową większość. W tym czasie Hitler od dwóch miesięcy był już kanclerzem, a jego bojówki siały terror. 

Do urn stawiło się prawie dziewięćdziesiąt procent uprawnionych do głosowania. Dla tych, którzy mieli jeszcze nadzieję, że niektórym zwolennikom Hitlera akty terroru otworzyły oczy, rezultat wyborów był druzgocący.

I drugi o tym, co działo się później.

Ci, którzy potrafili odwracać wzrok i byli wystarczająco pozbawieni skrupułów, mogli jeszcze w pierwszych latach Trzeciej Rzeszy mieć nadzieję na dobrą zabawę. Wystarczyło nie brać poważnie nazistowskich fanatycznych tyrad, by nadal czuć się częścią cywilizowanego narodu. Należało jedynie zdecydowanie odwracać wzrok, gdy bito i zabierano żydowskiego sąsiada, nie dopuszczając do siebie myśli, co się z nim stanie.

O tym, jak to wyglądało, opowiada znakomita powieść odkryta na powrót kilka lat temu, "Podróżny" Ulricha Alexandra Boschwitza. Wstrząsające studium zaszczutego człowieka, zamożnego Żyda, od którego nagle wszyscy się odwracają.

Zachęcona tą lekturą postanowiłam, że sięgnę po inną wydaną książkę Haralda Jähnera, "Czas wilka. Powojenne losy Niemców", która opowiada o pierwszym dziesięcioleciu po drugiej wojnie światowej. Ale kiedy to się stanie, nie wiem.

Maciej Płaza "Kasperl i Margit"

Nie mogłam przegapić najnowszej powieści Macieja Płazy "Kasperl

i Margit" (Wydawnictwo Literackie 2026). Już od jego debiutu, "Skorunia", którym się zachwyciłam, bacznie śledzę to, co pisze. Potem był "Robinson w Bolechowie", no i "Golem", którego jeszcze nie przeczytałam, chociaż mam w czytniku. Koniecznie muszę wreszcie nadrobić tę jedną zaległość. Jak widać, ostania książka Macieja Płazy nie czekała długo pomimo sporych rozmiarów (ponad sześćset stron), co nie zdarza się często. Na ogół kiedy dokonuję kolejnego zakupu, najchętniej jak najszybciej bym po niego sięgnęła, ale rzadko tak się dzieje. Na swoją kolej czeka przecież tyle książek, a na wybór lektury składa się wiele czynników. Co zadecydowało tym razem, poza zaufaniem do autora? Może sama historia, temat tej opowieści, miejsca i czas zdarzeń? Może spotkanie z Maciejem Płazą, na którym byłam? Najprawdopodobniej to wszystko na raz. No i czas! Wiedziałam, że będę się mogła oddać tej powieści bez reszty mimo jej rozmiarów. I rzeczywiście przeczytałam ją bardzo szybko. 

"Kasperl i Margit" to historia tych dwojga tytułowych bohaterów rozciągnięta na ponad trzydzieści lat. Wszystko zaczyna się w roku 1903 w Poznaniu, a kończy w 1935 też tam. A po drodze jest Berlin, Salzburg, Monachium, miasta i miasteczka Austrii, Czech, Węgier i Niemiec, a wreszcie znowu znowu Poznań. To tam w szemranej dzielnicy Chwaliszewo pewnej nocy w 1903 roku przychodzi na świat Kasper, w czepku urodzony. Według przekazu akuszerki, która przyjmowała na świat wszystkie chwaliszewskie dzieci, od razu się uśmiechał, zdjął też sobie ten czepek z głowy i odrzucił. Trafił celnie w otwarte okno, a na podwórzu pewnie zjadły go psy. Czy to zły znak? 

W mój czepeczek wierzyła tylko Frącka, zresztą jesli naprawdę się w nim urodziłem, to ćpnęliśmy go razem w mrok i zamiast szczęścia trafił mi się tylko chwaliszewski fyrtel, gdzie rzeka była łaskawsza niż ludzie.

Jego matką była Lilianka, która na życie zarabiała swoim ciałem. Kim był jego ojciec, nie wiadomo. W tym samym roku dziesięcioletnia Małgorzata Krzyńska razem z rodzicami idzie do teatru na występ samej Heleny Modrzejewskiej. Teatr i, przede wszystkim, legendarna gwiazda sceny robią na niej takie piorunujące wrażenie, że postanawia zostać aktorką. I rzeczywiście dopnie swego, będzie występować w teatrze Maxa Reinhardta.

Jak widać Kasper i Margit to osoby z różnych światów, z różnym doświadczeniem. Ona, wychowana w zamożnym, mieszczańskim, hrabiowskim domu, z akceptacją rodziców będzie pobierała lekcje aktorstwa, wyjdzie za mąż za poznańskiego niemieckiego lekarza, ich krótkie szczęście pokrzyżuje wielka wojna, którą spędzi w Berlinie u ciotki swojego męża. Tam dopnie swego i zacznie swoją teatralną i filmową karierę. Kto wie, jakby potoczyły się jej losy, gdyby nie wojenna zawierucha? Może zostałaby przykładną panią domu? Żoną dobrze sytuowanego lekarza? Coś straciła, coś zyskała. W każdym razie Margit to silna, samodzielna kobieta, która dzięki swojej determinacji potrafi walczyć o swoje marzenia i dźwignąć się z upadku.

Kasper to jej przeciwieństwo. Analfabeta, bękart, obraca się w szemranym towarzystwie, nie stroni od drobnych kradzieży, od bójek, kiedy trzeba się bronić, z czasem trochę z konieczności wejdzie głębiej w przestępczy świat. Ale jedno ich łączy, talent. Bo Kasper świetnie gra na akordeonie i znakomicie improwizuje uliczne ballady. Śpiewa o tym, co widzi, czego doświadcza, o czym śni, balladą komentuje rzeczywistość. Chętniej do śmiechu, do radości niż do łez i smutku. Wszak według rodzinnej legendy śmiał się już zaraz po przyjściu na świat. Polakom śpiewa po polsku, Niemcom po niemiecku, dla każdego coś miłego. Jest też znakomitym opowiadaczem, jego opowieści wspaniale się słucha. W niemiecko-polsko-żydowskim Poznaniu długo nie zastanawia się, kim jest. Być może kundlem, mieszańcem, tak o sobie myśli. Aż nieoczekiwanie dla siebie pod wpływem swojego przyjaciela Romana, kogoś w rodzaju przybranego ojca, który kiedyś nauczył go grać na harmonii, wstąpi do polskiego wojska i weźmie udział w powstaniu wielkopolskim. Potem osamotniony, trochę uciekając przed szemranym towarzystwem, z którym był wcześniej związany, wyjedzie do Berlina, aby tam szukać szczęścia. Bo Kasper to taki Dyl Sowizdrzał, wędrowny grajek, opowiadacz historii, u siebie jest wszędzie i nigdzie. 

Zaczekaj, Kasprze, powiedział Mann. Wydaje ci się pewnie, że pochodzisz z sadzy, bruku, ziemi, pyłu, powietrza i słońca, ale mylisz się, to nie wszystko. (...) Jesteś kimś więcej, choć o tym nie wiesz, i dzięki temu jesteś prawdziwy. Jesteś opowieścią, jesteś literaturą. W twoich żyłach zamiast krwi płynie pieśń ludowa. (...) Ty natomiast, niczym Dyl Sowizdrzał, jesteś wędrowcem i przyszedłeś tu sam.

Kasperle, figura z teatru marionetek, co nie jest tu bez znaczenia, o czym za chwilę.

Co powoduje, że "Kasperl i Margit" to powieść ze wszech miar warta przeczytania, po prostu bardzo dobra? Przyczyn jest wiele. Najprostsza to ta najbardziej oczywista - to po prostu bardzo ciekawa historia rozpisana na dwa głosy, Kaspra i Margit. Zdarzenia poznajemy raz z jego, raz z jej punktu widzenia, raz narratorką jest ona, raz on. Najczęściej dzielą rozdział, ale zdarzają się takie, w których opowiada jedno z nich. Właściwie przystępując do lektury, a wiedziałam nieco więcej, niż tu zdradziłam, bo wysłuchałam dwóch rozmów z autorem, jednej radiowej, drugiej na żywo, byłam niemal pewna, że to jej opowieść bardziej mnie wciągnie. Tymczasem zdarzyło się odwrotnie. To jego narracja porwała mnie całkowicie, jego bajęda, jego ballady, nieskrępowana wyobraźnia, talent bajarza, przygody, a wreszcie  język. Bo bez języka nie byłoby Kaspra. Maciej Płaza dał się już w poprzednich dwóch powieściach, które czytałam, poznać jako znakomity, a nawet brawurowy, stylista. Nie inaczej jest tutaj. Aby stworzyć Kaspra, posłużył się gwarą poznańską, która już w takim stopniu i natężeniu oczywiście nie istnieje. To nie tylko wiele odmiennych słów, ale także specyficzna składnia. 

Gdy wychodzi chwytam ją w pasie, ciągnę do góry. Wstajemy. Ubieramy dyrdok, buty, kapelusz, zmięte pończochy kitramy do kiejdy. Nie jesteśmy już piękną Lilianką, jesteśmy tylko blyrwą po funkcie, pokornie chwytamy więc gzuba za rączkę i kulamy się do domu. Oj, będzie kac jutro. Kasperku, wody byś mi tu. I po główce poczochra. I łezkę upuści. I rałs mi stąd.

Chcę grać.

No to do roboty, tej.

Otworzyłem kastę i wyjąłem rozciąganą, choć ile się przy tym nachatrałem, łejeryniu!

Na końcu książki znajduje się słowniczek, ale nie zawsze do niego sięgałam, znaczenia większości wyrazów można się oczywiście domyślić, czasem jednak sprawdzenie bywało nieodzowne. Opowieść Kaspra sprawiła mi ogromną przyjemność, weszłam w ten język zupełnie, nawet trochę nim myślałam. Pamiętam podobne doświadczenie z lektury "Chłopów" Reymonta. Margit posługuje się oczywiście zupełnie innym językiem. To język osoby z dobrego domu, a potem świadomej siebie artystki.

Kolejny powód, który sprawił, że najnowsza powieść Macieja Płazy okazała się spełnieniem, to tło historyczne. Najpierw poznajemy Poznań z początku wieku, wiele odrębnych światów, polski i niemiecki, mieszczański i ludowy. Wybucha wielka wojna, która dewastuje walczących żołnierzy niezależnie od narodowości. Potem jest powstanie wielkopolskie, o którym niewiele wiedziałam, właściwie sprowadzałam je do samego Poznania, a przecież nieprzypadkowo nazywa się wielkopolskie, walka o granice Polski. Wreszcie akcja powieści przenosi się na dobre do Berlina. Wojenna i powojenna bieda, rewolucja, niepokoje społeczne i polityczne, hiperinflacja, artystyczny tygiel, zabawa, dzielnice biedy i te mieszczańskie, a potem te nowe projektowane przez modernistów, a wreszcie atmosfera polityczna zagęszcza się, w końcu do władzy dochodzi Hitler. Kiedy Margit po latach nieobecności ponownie przyjedzie do Berlina, nie spotka tam już większości swoich żydowskich znajomych. Kto mógł, wyjechał, w Trzeciej Rzeszy nie ma już dla nich miejsca.

Ale to wcale nie wszystko. Ta powieść ma jeszcze jedną warstwę. Teatralną, filmową i literacką. Bo na kartach swojej książki umieścił Maciej Płaza wiele autentycznych postaci związanych ze światem kultury.  Maxa Reinhardta, dyrektora Deutsches Theater, reżysera filmowego Friedricha Muranu'a, wiele niemieckich aktorek i wielu aktorów, pisarzy Thomasa Manna i Stefana Zweiga, a przede wszystkim Bertolda Brechta i jego teatralną świtę. Niektórzy pojawiają się epizodycznie, inni mocno związani są  z losami Margit i Kaspra. Tak, tak, Kaspra też. Bo peregrynując po berlińskich knajpach, grając tam i śpiewając, zarabiając jako żigolo, spotyka właśnie młodego Bertolda Brechta, który jeszcze nie jest tym sławnym dramatopisarzem i twórcą teatru, i zostaje wciągnięty do jego kompanii. Autor bawi się tym wątkiem. Zdradzę tylko, że to Kasper swoimi balladami i bajędami podsunął Bertoldowi Brechtowi i Kurtowi Weillowi wiele pomysłów na "Operę za trzy grosze". Osobne miejsce zajmuje w tej powieści teatr lalkowy. Nie będę tu zdradzać, dlaczego tak się dzieje. W każdym razie wiele się na ten temat dowiedziałam. Nie jestem, w przeciwieństwie do Macieja Płazy, o czym mówił na spotkaniu, miłośniczką tego typu teatru, ale przyznam, że autor otworzył przed czytelniczkami i czytelnikami na pewno słabo znaną kuchnię i filozofię tej dziedziny sztuki. No i w tym wypadku również wprowadził na karty powieści autentyczne postacie związane z historią lalkarstwa.

A jakby tego wszystkiego było mało, to znajdziemy tutaj emocje, uczucia, miłość, stratę, rozczarowanie, tragedię, upadek i szukanie nowej drogi, budowanie siebie na nowo. A także bogactwo ludzkich losów i głębokie portrety bohaterek i bohaterów. 

Bardzo dobra, bardzo interesująca wielowymiarowa powieść. I niezwykle ucieszyła mnie deklaracja Macieja Płazy, że zamierza tworzyć takie opasłe powieści. W przeciwieństwie do Olgi Tokarczuk, która zapowiedziała, że jej najnowsza książka będzie ostatnią w jej dorobku taką grubą. A jak będzie, zobaczymy.

Marek Beylin "Ferwor. Życie Aliny Szapocznikow"

Pamiętam, że kiedy kilka lat temu ukazała się książka Marka Beylina

"Ferwor. Życie Aliny Szapocznikow" (Karakter i Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Warszawie 2015) przez moment zastanawiałam się, czy jej nie przeczytać, ale ostatecznie zrezygnowałam. O Alinie Szapocznikow oczywiście słyszałam,  jednak nie interesowała mnie na tyle, aby po jej biografię sięgać. Nie umiem powiedzieć, czy widziałam jakąkolwiek jej rzeźbę w galerii czy muzeum. Pewnie tak, ale świadoma tego nie byłam. I najprawdopodobniej nic by się nie zmieniło, gdyby nie, dość skromna, wystawa jej prac w moim mieście. Znacznie wcześniej wpadły mi w ucho dwa podcasty poświęcone jej sztuce i osobie. Wystawę postanowiłam obejrzeć w ramach oprowadzania przez historyczkę sztuki, bo czułam, że bez komentarza spłynie to po mnie jak woda po gęsi, po prostu niewiele zrozumiem. Tak mam ze sztuką współczesną i oczywiście nie jestem wyjątkiem. O ile w galeriach i muzeach prezentujących sztukę umownie zwaną dawną mogę spędzać godziny, o tyle z odbiorem nowoczesnej mam problem. W każdym razie oglądanie rzeźb Aliny Szapocznikow z komentarzem specjalistki i opowieść o jej życiu zrobiły na mnie, a także na innych uczestniczkach, takie wrażenie, że postanowiłam sięgnąć po jej biografię.

Chociaż książkę przeczytałam stosunkowo szybko, muszę stwierdzić, że nie jest to lektura łatwa. Dlaczego? Bo autor, z wykształcenia historyk sztuki, w dużej mierze zajmuje się w tej biografii analizą prac Aliny Szapocznikow i dyskusjami, jakie toczyło środowisko artystów i ludzi parających się sztuką w czasie, kiedy bohaterka tej książki żyła i tworzyła. Oczywiście to nie zarzut, tylko stwierdzenie faktu. Po prostu na pewno nie jest to rzecz, która trafi do szerokiego grona odbiorców. A może inaczej - jeśli sięgnie po nią ktoś taki jak ja, zainteresowany sztuką, ale nie fachowiec, musi się liczyć z tym, że wiele fragmentów będzie dość hermetycznych. Mam takie wrażenie, oczywiście nie prowadziłam statystyki, że samej Aliny Szapocznikow jest w "Ferworze" mniej niż jej rzeźb. To wszystko nie znaczy jednak, że żałuję lektury. Jak słyszałam, nad kolejną biografią rzeźbiarki pracuje Weronika Kostyrko. Ciekawa jestem, jaka będzie jej książka.

A czym uwiodła mnie Alina Szapocznikow i jej sztuka opowiadana przez jej doświadczenia? Wolą życia i żywiołowością. Alina Szapocznikow, która przeszła przez łódzkie getto, Auschwitz i inne obozy, która w jakiś czas potem wywinęła się śmierci dzięki zastosowaniu, wówczas eksperymentalnej, terapii streptomycyną, a w końcu przez cztery ostatnie lata swojego życia chorowała na raka piersi, przy czym w ostatnim okresie była świadoma, że nie ma już dla niej ratunku, do końca zachowywała wielką wolę życia i pogodę ducha. 

Kiedy już wiedziała, że umiera, odwiedzający ją przyjaciele widzieli tylko radość i energię. Teatr? Raczej żywiołowy program życiowy, zachowanie nierzadkie wśród tych, którzy przetrwali zagładę.

Mimo dramatycznych doświadczeń, a może na przekór nim, starała się korzystać z życia pełnymi garściami. Kształcić się, tworzyć, kochać, założyć rodzinę, szukać lepszych miejsc do mieszkania i tworzenia. 

... powiedziałbym, że Szapocznikow, uformowana do ciężkości życia, wybrała jego lekkość i poszukiwała jej mimo przeciwieństw.

Nie chciała mówić o tym, co przeszła w czasie wojny. Pozostaje tajemnicą, czy niektóre jej prace czerpią z doświadczeń wojennych. Tak je często interpretowano. Marek Beylin w swoich rozważaniach raczej nie podziela tego zdania. Odczytuje te rzeźby inaczej, chociaż nie ucieka od stwierdzenia, że:

Światu ukazywała twarz nieodmiennie radosną, pełną nadziei i życiowego optymizmu, a ból, zwątpienia i udręki gromadziła w sztuce. 

Ale to stwierdzenie dotyczy raczej jej późniejszej twórczości, która odwoływała się do jej choroby. 

Zaskoczyło mnie, że Alina Szapocznikow nie zrobiła międzynarodowej kariery. Być może stałoby się inaczej, gdyby nie jej przedwczesna śmierć. Bo zainteresowanie jej pracami rosło. Autor pokazuje, ile zabiegów, trudu i wyrzeczeń wymagało, a pewnie i dziś wymaga, utrzymanie się na rynku sztuki. Niemałe znaczenie miało też niestety to, że była artystką, a nie artystą. Jako kobieta miała trudniej. 

Delikatna dziewczyna przy wielkim kamieniu, ekspresja miłości, czyli kobieta i jej emocje - takie ujęcie przydawało jej medialnej atrakcyjności, lecz zarazem zamykało w klatce sztuki kobiecej, odrębnej od sztuki "prawdziwych" artystów, gdzie emocje stanowiły część przemyślanego projektu.

Jej prace wykorzystujące cielesność, operujące ironią, dyskutujące z traktowaniem przez popkulturę i media kobiet jako obiektów erotycznych spotykały się z niezrozumieniem. Nie pomagało jej to, że zdecydowała się zamieszkać na stałe we Francji. Póki funkcjonowała jako artystka zza żelaznej kurtyny, była na swój sposób interesująca, bo egzotyczna.

Osiedlając się w Paryżu, traciła wiele z egzotycznej atrakcyjności, jakiej przydawano twórcom z Europy Wschodniej. Traktowano ich jak atrakcję, a nawet przyznawano im pewne przywileje - dopóki wracali do siebie i nie chcieli na równi funkcjonować w świecie, który ich gościł. Jeśli chcieli się poczuć częścią Zachodu, wyrastały przed nimi bariery, jakich nie doświadczali twórcy cieszący się "lepszym" miejscem urodzenia. 

Kiedy zdecydowała się zamieszkać i tworzyć we Francji, stała się jedną z wielu. A ona nigdzie nie była u siebie. W polskim konserwatywnym świecie artystycznym czuła się obca, nieprzynależna do żadnej grupy, szczególnie jako osoba młoda i kobieta. Uważała też, że przestaje się rozwijać, że utknęła w martwym punkcie. 

Szapocznikow i Cieślewicz przyjechali do Francji nie po to, by biedzić się z Polską, lecz by uwolnić się od jej licznych ciężarów, pozostając Polakami. Chcieli zakorzenić się we francuskim życiu artystycznym, które miało ich - zwłaszcza ją - wprowadzić do obiegu europejskiego i amerykańskiego. 

W cytowanych listach do pierwszego męża, Ryszarda Stanisławskiego, i drugiego, Romana Cieślewicza, nie szczędzi złośliwości starszym od siebie rzeźbiarzom, facetom o, jak wynika z jej słów, obleśnym wyglądzie, za to przemądrzałym. Ale i we Francji nie była do końca u siebie, i tu dręczyła ją jej osobność, obcość. Czuła się też jak uboga krewna z powodu problemów finansowych.

W Paryżu mogli cieszyć się życiem w jego ludycznych przejawach. I nie z powodów materialnych, bo oboje biedowali. Ale tłoczne do nocy ulice, kawiarnie, knajpki, tanie wino, wystawy i dyskusje - wszystko to budowało bogactwo różnorodności. Coraz mniej obecnej w Polsce, gdzie narastały monopol doktryny i szara, znojna bieda.  Paryż był więc do codziennego życia, kształcenia się dojrzewania. Polska stanowiła przedmiot wiary przywracającej podmiotowość. Wiara zaś ułatwiała zakorzenianie się w Polsce. Toteż we Francji Alina tęskniła za Polską, czy też za sobą w Polsce, W Polsce  - brakowało jej siebie we Francji.

Miała nadzieję na zaistnienie na rynku sztuki amerykańskiej, ale niestety nic z tego nie wyszło. Po śmierci została właściwie zapomniana. Większość zachowanych prac leżała w garażu jej syna. Część uległa zniszczeniu z powodu kruchości. Materiały, jakimi dysponowała i z jakimi eksperymentowała, nie były wtedy dobrej jakości. Jak mówi Anda Rottenberg w jednym z podcastów, o których wspominałam, dziś trudno urządzić dużą wystawę jej prac, bo są bardzo rozproszone. Może to tłumaczy, dlaczego ta w moim mieście jest tak skromna.

Marek Beylin nie unika oczywiście rozmowy o jej wczesnych pracach, socrealistycznych z ducha. 

Nastawiona na życie Szapocznikow nade wszystko chciała robić własne rzeźby, musiała jednak zarabiać; pragnęła też, jak każdy twórca, być widoczna, zabiegała więc o zamówienia, a w jej zawodzie rzeźbiarki zleceniodawcą mogło być tylko państwo.

Nawet później, mieszkając już w Paryżu, nie zerwała kontaktów z Polską, nie miała statusu emigrantki czy uciekinierki i potrafiła brać udział w plenerach rzeźbiarskich czy konkursach pod mocno zideologizowaną egidą. Robiła to z powodów finansowych i żeby istnieć w artystycznym obiegu. A poza tym nie ukrywała swoich lewicowych poglądów. Nie była w tym odosobniona.

Szapocznikow nie zgłębiała ideologii. Kierowała się nie tyle historiozoficznymi przemyśleniami, ile ogólną modą i moralnym odruchem, który kazał jej stanąć po stronie tego, co nowe i młode, przeciw temu, co stare i skompromitowane.

A tak Czesław Miłosz pisał o klimacie panującym w latach powojennych w Europie.

Ludziom, którzy nie pamiętają powojennego dziesięciolecia, niełatwo uzmysłowić sobie triumfalną siłę marksistowskiej wiary, do której w owym czasie lgnęły najlepsze umysły z obu części podzielonej Europy. Ten okres tak szybko odchodzi w zapomnienie, że wciąż słyszy się pytanie, dlaczego tylu intelektualistów padło wtedy ofiarą własnej ślepoty; tymczasem rozsądniej byłoby zapytać, dlaczego niektórzy oparli się pokusie.

Słodko-gorzka droga życiowa. Najeżona przeciwnościami, ale także radością. Artystycznie spełniona, jednak nie do końca.

Graham Greene "Spokojny Amerykanin"

Niedawno pisałam tu o moich literackich przygodach z twórczością

nieco zapomnianego już angielskiego powieściopisarza Grahama Greene'a, a to przy okazji lektury "Mocy i chwały". Zapowiadałam wówczas, że do jego książek wrócę. Nie przypuszczałam jednak, że nastąpi to tak szybko. I znowu stało się to za sprawą tego samego podcastu. Tym razem były to propozycje lekturowe na wakacje, a wśród nich znalazł się "Spokojny Amerykanin" Grahama Greene'a (Instytut Wydawniczy PAX 1966; przełożył Jacek Woźniakowski). Może wszystko nie potoczyłoby się tak błyskawicznie, ale że książkę miałam na regale, a do tego nie jest ona zbyt obszerna (nie to, żebym nie lubiła cegieł, ale czasem ze względów logistycznych muszę sięgnąć po coś krótszego), nie było na co czekać. No i stało się, uwinęłam się z nią w niecały tydzień i znowu jestem usatysfakcjonowana. Naprawdę warto od czasu do czasu sięgnąć po coś klasycznego, a nie tylko gonić za nowościami. A Graham Greene świetnie się do tego nadaje.

Pisząc o "Mocy i chwale", scharakteryzowałam też trochę twórczość angielskiego powieściopisarza, więc nie będę się powtarzać, dodam jednak, że "Spokojny Amerykanin" nie jest powieścią podejmującą dylematy moralne związane z wiarą i religią. Należy też do tego odłamu jego twórczości, który pozornie może wydać się lżejszy. Ale tylko pozornie, bo bohater znowu zostaje postawiony wobec sytuacji, w której musi, a tym razem może lepiej napisać, że chce, podjąć ważką moralnie decyzję. W imię dobra wybrać zło.

Ale od początku. Akcja "Spokojnego Amerykanina" toczy się w Wietnamie, w Sajgonie w czasie wojny francusko-wietnamskiej, czyli pierwszej wojny indochińskiej, która trwała osiem lat a jej efektem było uzyskanie niepodległości przez Wietnam, Laos i Kambodżę, przy czym ten pierwszy kraj został podzielony na dwie części, północną komunistyczną i południową, co w dalszej perspektywie doprowadziło do kolejnej wojny, tym razem ze Stanami Zjednoczonymi. 

Głównym bohaterem i narratorem jednocześnie jest angielski korespondent, Thomas Fowler. W polskim tłumaczeniu pochodzącym z lat 60. Tomasz, ale ja będę używać imienia angielskiego, bo dziś w przekładach już nie spolszcza się imion. Swoją pracę wykonuje bez szczególnej pasji, ale woli siedzieć w Wietnamie, bo w pewnym sensie ma tam święty spokój. Może żyć z dala od żony, z którą chętnie by się rozwiódł, ale jest przekonany, że ona, gorliwa katoliczka, nigdy się na to nie zgodzi. I tak wiedzie swój w miarę spokojny żywot. Od czasu do czasu pojedzie na północ, gdzie toczą się walki, i nada korespondencję. Z konieczności krótką, bo dłuższa nikogo nie interesuje. To, co sprowadzone zostaje do kilkunastozdaniowej informacji wypranej z emocji, często jest dramatycznym zdarzeniem. Mogą to być setki trupów Wietnamczyków pływające w rzece albo nalot  bombowy z wykorzystaniem napalmu, w wyniku którego ofiary, często cywilne, płoną żywcem. 

Myślałem: Jakie to dziwne, że moi koledzy po fachu wykroją z całej tej nocy jedynie dwa wiersze. Była to noc jakich wiele, a jedynym niezwykłym zjawiskiem byłem ja.

Fowler jednak pozostaje neutralny. Stara się nie angażować emocjonalnie ani ideowo po żadnej ze stron. Nie jest Francuzem, a więc nie poczuwa się do odpowiedzialności. Wykonuje tylko swoją pracę.

Byłem odpowiedzialny za ten głos płaczący w ciemności: chlubiłem się, że nie jestem zaangażowany, nie jestem wmieszany w tę wojnę, lecz to ja zadałem rany, całkiem tak, jakbym się posłużył stenem zgodnie z chęcią Pyle'a.

Ale czy rzeczywiście można być neutralnym? 

- Pan nie wie, przed czym uciekam. Nie przed wojną. To nie moja sprawa. Nie jestem w to wmieszany.

- Wszyscy będziecie wmieszani pewnego dnia.

Jakże aktualnie brzmią te słowa!

Najczęściej jednak Fowler siedzi w Sajgonie, włóczy się po knajpach i ma wietnamską kochankę, Fuong. To dziwny układ. Czy łączy ich miłość? On pragnie mieć kogoś przy sobie, nie czuć się samotnie, ona najchętniej wyszłaby za mąż i wyjechała z nim do Anglii, ale na razie zadowala się tym, co  dzięki niemu ma tu w Sajgonie. On nie do końca jest z nią szczery. Nie mówi jej, że w każdej chwili może zostać odwołany do kraju, a wtedy będą musieli się rozstać.

Kochają w zamian za dobro, za opiekę, za prezenty, jakie im dasz - nienawidzą za szorstkość czy za niesprawiedliwość. Nie wiedzą, że można wejść tak sobie do pokoju i pokochać obcego człowieka. Wiesz, Pyle, dla kogoś, kto się starzeje, to bardzo bezpieczne - Fuong nie ucieknie z domu, póki ten dom jest szczęśliwy.

Wszystko się zmieni, kiedy w ich życie wkroczy ten tytułowy spokojny Amerykanin, Pyle. Znacznie młodszy od Fowlera, absolwent prestiżowego amerykańskiego uniwersytetu, pochodzący z szacownej profesorskiej rodziny, przybył do Wietnamu z misją medyczną. Jest zafascynowany ideami niejakiego Yorka Hardinga (postać fikcyjna), który wierzy, że w Wietnamie i innych koloniach alternatywą dla komunizmu i kolonializmu może być jakaś trzecia siła. Ich spotkanie będzie brzemienne w skutki. Pyle bardzo chce się zaprzyjaźnić z Fowlerem i zakocha się w Fuong. W końcu przekona ją do siebie, bo on w przeciwieństwie do jej dotychczasowego kochanka zaoferuje jej małżeństwo. I może wszystko tak właśnie by się potoczyło, gdyby nie został znaleziony martwy pod mostem w niebezpiecznej okolicy - najprawdopodobniej zamordowany. 

Nie zdradzam tu niczego, bo dowiadujemy się o tym na pierwszych stronach powieści. Jej akcja prowadzona jest bowiem naprzemiennie - to, co się dzieje po śmierci Pyle'a, miesza się z retrospekcjami, dzięki którym poznajemy historię znajomości obu mężczyzn, ich rywalizację o Fuong, dramatyczne zdarzenie, które ich połączy, a przede wszystkim dyskusje na tematy światopoglądowe ściśle związane z miejscem, w którym przebywają. Z oczywistych względów nie mogę zdradzić więcej.

Muszę przyznać, że początkowo miałam wrażenie, iż  będzie to tym razem ta z powieści Grahama Greene'a, która ma mniejszy ciężar gatunkowy. Myliłam się jednak. Im głębiej wchodziłam w lekturę, tym zdarzenia i różnice światopoglądowe nabierały coraz większej wagi.

Przerażające są trzy epizody z pola wojny. Dramatyczne obrazy niedające spokoju Fowlerowi, który stara się nie angażować po żadnej ze stron. A jednak te setki trupów Wietnamczyków pływające w rzece, lot bombowcem, rozmowa z jego pilotem, który zrzuca bomby albo napalm na przypadkowe wietnamskie cele, robią na nim wrażenie. Coraz bardziej podkopują jego neutralną, cyniczną postawę. 

Działko posłało jeden jedyny pocisk i sampan rozprysnął się w fontannę iskier. Nawet nie czekaliśmy, by zobaczyć, jak nasze ofiary walczą o życie, tylko nabraliśmy wysokości i skierowaliśmy się ku bazie. Pomyślałem znowu to, co wówczas, gdy zobaczyłem umarłe dziecko w Fat Diem: Nienawidzę wojny. Było coś tak oburzającego w naszym nagłym, przypadkowym wyborze łupu - przelatywaliśmy sobie mimochodem, wystarczył jeden strzał, nikt nie odpowiedział na nasz ogień i znowu lecieliśmy dalej, dorzuciliśmy maleńki wkład do globalnej liczby zmarłych.

Pilot stara się jak najbardziej zdystansować od tego, co robi, wmawia sobie, że wykonuje tylko rozkazy, że walczy z wrogiem, ale to tylko pudrowanie rzeczywistości, przybrana maska. Poza tym co to za wróg, który walczy z kolonialnym mocarstwem? Ale jeszcze wcześniej Fowler i Pyle znaleźli się w śmiertelnym niebezpieczeństwie, które ich mocniej złączyło. Już wtedy w niezwykle dramatycznych okolicznościach narrator będzie miał wyrzuty sumienia, bo ratując siebie, na niebezpieczeństwo narazili dwóch bogu ducha winnych wietnamskich strażników. 

A potem wszystko się jeszcze bardziej skomplikuje. Kim  naprawdę jest Pyle? Czym naprawdę się zajmuje? No i najważniejsze pytanie - czy aby zapobiec większemu złu, można uciec się do mniejszego? Taki dylemat postawi przed sobą Fowler. 

- Prędzej czy później - rzekł Heng (...) - trzeba stanąć po czyjejś stronie. Jeśli ma się pozostać człowiekiem.

Ciekawa jest też Fuong, chociaż patrzymy na nią, jak na wszystko, oczami Fowlera. Cicha, spokojna, wycofana, grzeczna, pokorna, ale jednocześnie dba o swój interes. Czy kocha któregoś z nich, czy to tylko wyrachowanie i myśl o zapewnieniu sobie przyszłości skłania ją do podejmowania takich, a nie innych decyzji? Za nią stoi jej starsza siostra, która zdaje się ją skłaniać do wyborów, jakie podejmuje. Takich dziewczyn, które wiązały się z Europejczykami czy Amerykanami, aby zapewnić sobie lepszą przyszłość, było bardzo dużo. Tu chciałabym wspomnieć o świetnym, nagradzanym, filmie dokumentalnym, sięgającym do wojny amerykańsko-wietnamskiej,  "Dziecko z pyłu" Weroniki Milczewskiej opowiadającym o dramatycznych losach dzieci urodzonych z takich związków.

Kończąc, dodam jeszcze, że bardzo ciekawe, w powieści oczywiście, są portrety obu bohaterów.

Niewielka, ale bardzo interesująca i inspirująca powieść Grahama Greene'a, który zasługuje na wydobycie z niepamięci, o czym przekonałam się po raz kolejny.

Ibitisam Azem "Księga zniknięcia"

Moja faza na książki opowiadające o konflikcie palestyńsko-

izraelskim trwa, dlatego nie mogłam pominąć powieści palestyńskiej pisarki mieszkającej w Stanach Zjednoczonych, Ibitisam Azem, "Księga zniknięcia" (ArtRage 2026; przełożyła Hanna Jankowska), która w 2025 otrzymała nominację do międzynarodowego Bookera. Nie raz wyrażałam tu swój stosunek do nagród, nie trzymam się ich niewolniczo. Czasem rzeczywiście sięgam po coś z powodu nominacji czy samego wyróżnienia, ale to nie jest ten przypadek. Tym razem zadecydowała narodowość pisarki.

Punkt wyjścia "Księgi zniknięcia" jest bardzo prosty. Pewnego ranka mieszkańcy Tel Awiwu, a właściwie całego Izraela, budzą się i stwierdzają, że dzieje się coś dziwnego. Nie przyjeżdżają autobusy, nie dostarczono prasy, do wielu miejsc nie przybyli pracownicy, ktoś nie może złapać z kimś kontaktu. Co się stało? Okazuje się, że nagle zniknęli wszyscy Palestyńczycy. Szok, niedowierzanie, dezorientacja, strach. Dlaczego strach? Bo wprawdzie Palestyńczycy na ogół Żydów nie obchodzą, ale nie wiadomo, czy czegoś nie szykują. Pewnie gdzieś się zaczaili i na nich ruszą. Ale godziny płyną, panuje spokój, służby badające sprawę nie stwierdziły niczego dziwnego. Monitoring nie zarejestrował, aby opuszczali swoje domy lub gdzieś się gromadzili.

Kiedy czytałam powieść, doszłam do wniosku, iż dzięki zbiegowi okoliczności bardzo dobrze się stało, że zupełnie niedawno przeczytałam "Białe miasto, czarne miasto" Sharona Rotbarda, książkę opowiadającą o konflikcie palestyńsko-izraelskim z perspektywy Tel Awiwu i Jafy, bo właśnie ta perspektywa jest w "Księdze zniknięcia" bardzo obecna. Pojawia się i Bauhaus, i Białe Miasto, i nazwy dzielnic Jafy, i sady, nawet gatunek pomarańczy, z których słynęła, o czym pisze Sharon Rotbard, i wreszcie historia zdobycia Jafy, wysiedleń, a także współczesne oblicze miasta, które dzisiaj stanowi część Tel Awiwu. Ale jeśli ktoś nie czytał tamtej książki, to oczywiście nie oznacza, że nie zrozumie tej.

"Księga zniknięcia" ma dwóch głównych bohaterów. To Palestyńczyk Ala'a i Żyd Ariel. Są przyjaciółmi, obaj mieszkają w tym samym domu w Tel Awiwie na Bulwarze Rothschilda, obaj związani są z mediami. Ariel jest felietonistą amerykańskiej gazety. Kiedy Palestyńczycy znikają, on też próbuje skontaktować się ze swoim przyjacielem. Oczywiście bezskutecznie. Ponieważ ma klucz do jego mieszkania, wchodzi tam i znajduje czerwony zeszyt, w którym Ala'a prowadził notatki. W ten sposób razem z nim poznajemy historię jego rodziny i jego stan ducha.

Ala'a był bardzo związany ze swoją babcią, która niedawno umarła. W swoich zapiskach zwraca się bezpośrednio do niej. Przypomina sobie jej opowieści, na nowo przeżywa tragedię Nakby. Babcia postanowiła zostać w Jafie, bo dla niej liczyło się miejsce. Przeżyła bombardowania, musiała opuścić swoją dzielnicę i dom, osiąść w innej, gdzie Żydzi pozwolili zamieszkać jej i innym Palestyńczykom, którzy zostali. Ale większość rodziny uciekła i osiadła w Bejrucie. Także mąż. Babcia żyje podwójnym życiem - w Jafie tej współczesnej i tej, którą zapamiętała.

Nie spodobało ci się określenie, że Jafa jest pogrzebana pod Jafą. Stwierdziłaś, że Jafa zawsze pozostanie Jafą, jest wszędzie wokół nas, musimy tylko patrzeć uważnie, żeby ją zobaczyć. Powiedziałaś, że nocą słyszysz głosy, zgiełk wesela, bębny i flety. 

Ala'a to przedstawiciel trzeciego pokolenia po Nakbie i to on, dzięki opowieściom swojej babci, ma świadomość tego, kim jest i co się stało z miejscem, w którym żyje. Nie potrafi zapomnieć.

A kiedy zapada noc, obmywam domy wokół mnie czarną pamięcią. Ścieram z nich biel i wszystko maluję na czarno. Biorę czarny kolor z tuszu nocy i wszystko nim zapełniam, jakbym się bał, że zawładnie mną biała pamięć, więc zacieram ją czernią bezksiężycowej nocy. Kocham czarny kolor, bo jest podobny do nas, bo jest nami.

Im dłużej czytałam notatki Ala'i, tym bardziej uderzało mnie to, jak bardzo męczy go sytuacja, w jakiej żyje. Niby jest Palestyńczykiem uprzywilejowanym, bo wykształconym, a jednak czuje się niezrozumiany. Przez matkę, która przyjęła taktykę milczenia i, co być może najgorsze, przez żydowskiego przyjaciela.

Bo Ariel też odczuwa znużenie i zniecierpliwienie ciągłym rozpamiętywaniem przeszłości przez Palestyńczyków. 

Przykro mu było, gdy słuchał skarg arabskich kolegów, był wtedy rozdarty między zrozumieniem a dezaprobatą.

Zmęczyła go lektura opowieści Ala'i, przeszłość i nieustanne gadanie o miejscu i jego pamięci. Te historie pokonanych o legendarnej przeszłości. Takie właśnie są.

Kiedy myśli o swoim dziadku syjoniście, który przybył z Anglii, kupował ziemię, nie uważa go za kolonizatora. Jakoś prześlizguje się nad słowem przejąć, które zastąpiło słowo kupić, bo ziemi na sprzedaż było za mało. Wie, że była wojna, że w niej zwyciężyli, ale nadal nie nazywa swojego dziadka kolonizatorem. Przecież nie opowiadał się jak niektórzy syjoniści za wypędzeniem Palestyńczyków. Dlatego coraz trudniej jest mu się też zgodzić z przyjacielem. Owszem, uważa, że:  

popełniono pewne błędy i że Palestyńczykom należy się więcej praw, ale [Ala'a] powinien przyznać, że państwo mu wiele daje i że jest w lepszej sytuacji niż na przykład uchodźcy w Libanie czy krajach arabskich.

Nic dziwnego, że reakcja jego przyjaciela była gwałtowna. Ariel nie potrafi zrozumieć Ala'i, współodczuwać z nim. Zarzuca mu, że rozpamiętując historię Jafy, jest nienowoczesny i pozwala, aby przeszłość go ograniczała. Przecież zmiana w miastach, ich modernizacja to rzecz normalna. Jakby nie zdawał sobie sprawy, że w tym wypadku nie chodzi o zwykłą modernizację, ale o zatarcie, a nawet zniszczenie dużej części tego, co było, i stworzenie wydmuszki.

Nie słyszałeś o Al-Manszijji, Szach Muwannis, Al-Masudijji i innych wsiach Jafy? Co to znaczy, że mam być nowoczesny? Pokłonić się? (...) Kiedy wreszcie zrozumiesz, że Tel Awiw to kłamstwo, w które wszyscy uwierzyli? Jafa to nie tylko gaje pomarańczowe, a nawet gdyby była pustynią, to co z tego? To kłamstwo, które chcieliście sprzedać, nie daje wam prawa do zabijania nas i wypędzania. Nawet gdybyśmy byli najbardziej zacofanymi ludźmi na tym świecie, nie macie prawa nas przesiedlać. Ani mordować. Walczcie z Europą, która wypędzała was i zabijała.(...) Wy przez cały czas mówicie, a my słuchamy i próbujemy dać wam do zrozumienia, że w tym równaniu jest błąd. Czasami próbujemy spokojnie rozmawiać, a czasem milczeć. Boimy się i wybuchamy.  Nienawidzimy was i zbliżamy się do was, a nawet lubimy was jako ludzi. Naśladujemy was, wierzymy wam, ale wiemy, że okłamujemy przede wszystkim samych siebie. Wmawiamy sobie, że oni w końcu zrozumieją, lecz wy nas nie słuchacie. (...) Mamy jednak świadomość, że tylko nasz krzyk skłoni was, żebyście nas usłyszeli.

Teraz kiedy snuję te refleksje, uświadamiam sobie, że to chyba pierwsza powieść dotycząca tej tematyki, jaką czytałam, pokazująca perspektywę tych, którzy pozostali, czyli Palestyńczyków żyjących w Izraelu. Nie na Zachodnim Brzegu, nie w Gazie, ale właśnie tam. Jeden z epizodycznych bohaterów powieści, Palestyńczyk, tak mówi:

Jafa. Jafa. Nazwa, która mnie boli i którą codziennie przeklinam, bo wciąż ją kocham. (...) To, że tu zostaliśmy, oznacza, że krwawimy. Żyjesz z otwartą raną, krwawisz, ale wciąż żyjesz. (...) Jestem szczęśliwy, że zostałem mimo biedy, opresji i zapomnienia. (...) Nikt sobie nie uświadamia, jak bardzo jesteśmy samotni, my, którzy tu pozostaliśmy.

Kiedy minie szok, kiedy okaże się, że najprawdopodobniej nic się nie stanie, większość Żydów oddycha z ulgą. Bo problem Palestyńczyków sam się rozwiązał, a wraz z nim inne. Już nic nie trzeba będzie robić.

- Dziwni jesteśmy, my syjoniści ateiści - zaśmiał się Ariel. - Nie wierzymy w  istnienie Boga, ale jesteśmy przekonani, że czyni dla nas cuda. Że obiecał nam tę ziemię, a teraz ze względu na nas pozbył się Palestyńczyków.

Za jakiś czas władze pewnie pozwolą zajmować ich domy i mieszkania. I tylko lewicowy dziennikarz, który sam o sobie mówi, że wziął rozwód z syjonizmem i w niego nie wierzy, lekceważony przez wszystkich, nazywa w swoim artykule rzeczy po imieniu. To, co się stało, to "najczystsza" czystka etniczna, jaką widziała ludzkość. I pisze gorzko:

Co się stało, ojczyzno, z rozsądnymi ludźmi, którzy cię zamieszkiwali? Gdzie się podziali? Czy ich też zabito, czy opuścili cię razem z Palestyńczykami? Czy uwolnimy się kiedykolwiek od kompleksu ofiary? Nie jesteśmy już ofiarami! Musimy to powiedzieć na głos! Staliśmy się zwykłymi ludźmi we własnym państwie.

Jakże niezwykle aktualnie brzmią te słowa.

Kolejna bardzo intersująca książka na temat, który żywo mnie interesuje.

Maciej Siembieda "Gołoborze"

O Macieju Siembiedzie i jego kryminalnych oraz sensacyjnych

powieściach słyszałam od dawna, wiedziałam, że są bardzo cenione  i popularne, bywało, że miałam ochotę po którąś sięgnąć. Najbliżej byłam "Katharsis", pierwszej części jego greckiej trylogii. Przez chwilę znajdowała się nawet na liście moich książkowych zakupów, no ale czas nie jest z gumy, lektury trzeba wybierać, więc kryminały, których kiedyś czytałam sporo, poszły w odstawkę. O "Gołoborzu" (Znak Literanova 2025) oczywiście trudno było nie słyszeć, pojawiały się głosy, że jest czymś więcej niż  nawet najlepiej napisana powieść sensacyjna, że powinno być nominowane nie tylko do Nagrody Wielkiego Kalibru, ale także do Nike, co rzeczywiście się stało. Autor mówił, że to najbardziej osobista z jego książek, bo wychował się na Kielecczyźnie, i trudno mu złapać dystans do tego, co napisał. W posłowiu informuje, które elementy powieści są prawdziwe. Zresztą warto wspomnieć, że Maciej Siembieda do literatury przyszedł z dziennikarstwa, przez lata zajmował się reportażem i teraz wokół niewykorzystanych wcześniej tematów buduje  swoje książki. Dlaczego w takim razie zdecydowałam się jednak sięgnąć po "Gołoborze"? Oczywiście ciekawość, ale ostatecznie zadecydował impuls, pod wpływem którego zapisałam się na powieść w bibliotece, swoje odczekałam, a potem mimo słusznego rozmiaru (ponad pięćset stron) przeczytałam w kilka dni.

Akcja "Gołoborza" toczy się w fikcyjnej wsi Grabin u stóp Gór Świętokrzyskich i rozpięta jest od powstania styczniowego do roku 1989. Każda z dziewięciu części opatrzona została datą. Niektóre z nich są znaczące w naszej historii, na przykład rok 1968, 1970, 1976 czy 1989 właśnie, inne związane są z czasem po pierwszej wojnie albo z drugą wojną czy z latami tuż po wyzwoleniu. Zastanawiałam się, czy jest jakiś klucz w doborze tych dat, szczególnie powojennych. No bo powstanie i wojna oczywiście miały ogromny wpływ na życie bohaterów, inaczej jest z kolejnymi. Przyznam, że go nie odnalazłam. Na przykład antysemicka nagonka roku 1968 nijak nie znajduje odzwierciedlenia w życiu mieszkańców Grabina, ale już echa grudnia 1970 roku czy wypadków w Radomiu w 1976 znajdujemy w powieści. 

Bohaterami "Gołoborza" są dwie rodziny, a właściwie dwa klany, zamieszkujące Grabin, Kończaki, zamożni gospodarze, i Cebrzyny, którzy bardziej niż gospodarowaniem zajmują się przemytem, kradzieżami koni czy bydła. Kłótnia na jakimś weselu zapoczątkowała świętą wojnę. Jej pierwszy akt dokonał się w czasie powstania styczniowego, kiedy to jeden z Cebrzynów wydał Rosjanom Tomasza Kończaka, który przystąpił do walczących. Odtąd ta rodowa wojna stanie się jeszcze bardziej zagorzała i krwawa. Obowiązek zemsty przechodzi z ojca na syna i nie ma zmiłuj, nie można się z niego wyłamać. Krzywda wyrządzona nawet dziesiątki lat wcześniej nigdy nie zostanie zapomniana i musi zostać pomszczona. Niekoniecznie dokona się to od razu, czasem lepiej poczekać na dogodny moment. W tym świecie honor klanu znaczy wszystko. Jeden z Kończaków, który po drugiej wojnie wstąpi do milicji, usłyszy od głowy rodu, że jest najpierw Kończakiem, a potem milicjantem. Dobrze to sobie zapamięta. Wszyscy akceptują te reguły i dlatego będą trzymać język za zębami.  Milicja jest bezradna, nikt nie puści pary z ust, nikt nic nie widział, nikt nic nie słyszał. To zamknięty, wsobny świat, w którym członkowie rodu pobierają się między sobą, niechętnie dopuszczają kogoś z zewnątrz, a już niedopuszczalne jest małżeństwo pomiędzy parą pochodzącą ze zwaśnionych klanów. 

Maciej Siembieda odkrywa przed czytelniczkami i czytelnikami swojej książki świat, jaki dotąd znaliśmy z opowieści o mafii sycylijskiej potem przeniesionej na grunt amerykański, i twierdzi, że i u nas, u stóp Gór Świętokrzyskich, również obowiązywał nakaz rodowej wendety, a prawa rodzinnego klanu były ważniejsze od praw państwowych. Wychował się w tym świecie, nasłuchał się podobnych opowieści w dzieciństwie. Tu warto przywołać znakomitą reporterską książkę Wiesława Łuki "Nie oświadczam się", która opowiada o wstrząsającej zbrodni połanieckiej. Teraz słychać o niej więcej, bo Jan Holoubek kręci serial o tamtych zdarzeniach. Mamy tam te same mechanizmy - dwie rodziny, stosunkowo błahy spór, krwawa zemsta dokonana w obecności wielu świadków i milczenie całej wsi. Nieprawdopodobne, a jednak prawdziwe. Aż wierzyć się nie chce, że można dokonać takiego morderstwa z zimną krwią na oczach wielu ludzi i zmusić wszystkich do milczenia. Podobnie jest w powieści. Okrutne zbrodnie dokonane w imię zemsty, świadkowie, akceptacja i milczenie.

Muszę przyznać, że po przeczytaniu dwóch albo może nawet trzech pierwszych części byłam nieco rozczarowana. Nie żebym się nudziła, żeby mi się nie podobało, ale pomyślałam sobie, że jeśli będzie tak dalej, zemsta goni zemstę, to wszystko stało się przewidywalne. Tym bardziej, że byłam świeżo po "Revolterium" Bernarda Gromka, a tam zwrot akcji goni zwrot akcji, autor umiejętnie gubi tropy, nie wiadomo, czego się spodziewać. Okazało się jednak, że byłam w błędzie, bo potem od czasów powojennych akcja powieści rozlewa się niczym rzeka zmierzająca do morza deltą składającą się z wielu drobniejszych i większych odnóg. Po prostu pojawiają się nowe wątki, a sprawa się komplikuje i rzeczywiście nie wiadomo, czego się spodziewać. A sam finał powieści jest niezwykle zaskakujący.

Na koniec chciałabym napisać, na co szczególnie zwróciłam uwagę, czytając powieść - co zrobiło na mnie największe wrażenie, co zainteresowało najbardziej. Jeśli chodzi o to ostatnie, to chyba szczególnie ciekawa ze względów poznawczych wydała mi się ta część książki, której akcja rozgrywa się w powojennym Opolu, a zwłaszcza opowieści o szabrownikach i rozmiarze ich działalności. Natomiast największe wrażenie zrobiły na mnie dwie sprawy. Pierwsza to historia bohaterów i bohaterki, którzy chcą żyć inaczej i wyłamać się z klanowych obowiązków. Co ma zrobić człowiek, który zdaje sobie sprawę ze zła, jakie się dzieje, a nakazem rodziny zostaje zmuszony do dokonania zbrodni na człowieku, którego on wcale nie uważa za wroga?  Nie chce ani nie potrafi zabić. Jeśli nie tego nie zrobi, straci wszystko, dosłownie, i zostanie wykluczony z rodzinnego klanu. W jego oczach zabicie tego człowieka to nie żadna rodowa zemsta, ale przestępstwo. Takich dylematów nie ma  wspomniany już Kończak milicjant. A co mają zrobić dziewczyna i chłopak, którzy się pokochali i chcą być razem, a nie mogą tylko dlatego, że pochodzą ze zwaśnionych klanów? Czy jest dla nich jakiś ratunek? Ale największe wrażenie zrobiły na mnie zbrodnie dokonywane z zimną krwią przez ojca i syna z błogosławieństwem matki i z modlitwą na ustach, mieszkańców sąsiedniej wsi.

Rzeczywiście "Gołoborze" okazało się książką wartą lektury. Pewnie gdybym dysponowała nieograniczonym czasem na czytanie, sięgnęłabym po inne powieści Macieja Siembiedy. Zobaczymy, może kiedyś wrócę do pomysłu przeczytania "Katharsis".

Graham Greene "Moc i chwała"

Graham Greene to dziś w Polsce pisarz zapomniany, rzadko

wznawiany. Przeczytałam tylko trzy jego powieści, teraz już cztery, ale od pierwszych lektur mam jego twórczość gdzieś z tyłu głowy i postanowienie, że muszę od czasu do czasu sięgać po jeden z jego tytułów. Zaczęłam bardzo dawno temu od "Sedna sprawy" i "W Brighton". Szczególnie ta pierwsza powieść tkwi we mnie do dziś, jest dla mnie na tyle ważna, że przeczytałam ją kilkanaście lat temu po raz drugi, ale że było to w czasach przedblogowych, nie ma tu po niej śladu. Do dziś mam obie książki na półce. Parę lat temu kupiłam sobie kilka jego powieści w antykwariacie i dwa wznowienia w wersji elektronicznej, dotąd przeczytałam jedną, "Czynnik ludzki". 

Nie czuję się specjalistką od Grahama Greene'a, ale wiem, że w jego bardzo bogatej twórczości można wyróżnić dwa nurty. Jeden to powieści pozornie lżejsze, sensacyjne, szpiegowskie, czasem romanse. Drugi to rzeczy wagi cięższej - ich bohaterowie zawsze stają przed trudną, dramatyczną sytuacją, targają nimi dylematy moralne, jakie rzadko już stają się udziałem współczesnego człowieka, muszą dokonać jakiegoś wyboru, bywa, że żadna z dróg nie jest dobra. Traktują życie, świat, ludzi i siebie bardzo serio. Ale nawet te pozornie lżejsze tytuły też mają swoją wagę. Do tej drugiej kategorii zaliczam moje ulubione "Sedno sprawy", "W Brighton" i właśnie przeczytaną "Moc i chwałę" (Instytut Wydawniczy Pax 1985; przełożył Bolesław Taborski). Jest jeszcze jedna charakterystyczna cecha jego twórczości - pisarz często umieszcza akcję w różnych częściach świata, na przykład w Hawanie, w Wietnamie czy Meksyku. To pokłosie jego licznych podróży. Ze swoich doświadczeń czerpał też w powieściach szpiegowskich, bo w czasie drugiej wojny działał w ten sposób na rzecz swojej ojczyzny, Wielkiej Brytanii. Twórczość Grahama Greene'a, przynajmniej jej część, często wrzuca się do szufladki religijnej, co może jednych przyciągać, innych odstręczać. Chociaż rzeczywiście wiara bywa istotna w życiu niektórych bohaterów,  czasem są nimi księża, to zapewniam, że osoba nie mająca nic wspólnego z Kościołem, niewierząca śmiało może po jego twórczość sięgać, bo są to powieści uniwersalne, o czym za chwilę postaram się przekonać osoby czytające te refleksje.  

Jak to się stało, że znowu, po siedmiu latach, sięgnęłam po kolejną powieść Grahama Greene'a, "Moc i chwałę"? Oczywiście zadecydował przypadek i impuls - w jednym z podcastów, którego regularnie słucham, dwaj bardzo poważni i cenieni przeze ze mnie rozmówcy, filozof i profesor literatury, przywołali właśnie ten tytuł, bardzo go polecając. Nie zastanawiałam się długo, bez trudu dostałam książkę w bibliotece, co nie znaczy, że byłam pierwszą wypożyczającą ją od lat. Okazuje się, że co jakiś czas ktoś  po nią sięga. A więc może nie jest tak źle.

Akcja powieści rozgrywa się w Meksyku w latach trzydziestych zeszłego wieku. W wyniku lewicowej rewolucji i religijnej wojny domowej trwają prześladowania Kościoła i księży. Ale i druga strona konfliktu nie pozostaje dłużna. Lista okrucieństw jest długa z obu stron. W niektórych stanach zburzono kościoły, zakazano praktyk religijnych, a księża, którzy nie zdecydowali się na porzucenie sutanny, są ścigani i rozstrzeliwani. I właśnie w jednym z takich stanów pozostał już tylko ostatni ksiądz, główny bohater tej powieści. Pozostali zostali rozstrzelani w glorii męczeństwa, a jeden zdecydował się opuścić stan kapłański, przejść na państwową pensję i ożenić (przymusowo). 

Główny bohater tej opowieści od ośmiu lat się ukrywa, ucieka, świadcząc potajemnie swoją posługę. Ale pętla coraz bardziej się zaciska. Za informację o nim wyznaczono nagrodę, ksiądz nie ma wątpliwości, że prędzej czy później jakiś biedny wieśniak połaszczy się na te pieniądze. Jakby tego było mało, porucznik milicji z posterunku, który zajmuje się poszukiwaniami, postanowił złamać opór wieśniaków i księdza, biorąc w wioskach, w których mógł się ukryć, zakładników. Jest jednak szansa na ratunek - przejście przez góry do innego stanu, gdzie jest inne życie. Ale coś go tu trzyma. Wierzy, że jest potrzebny ludziom. Coraz bardziej zaszczuty, głodny, brudny, obszarpany, przypominający bardziej ścigane zwierzę niż człowieka, bez wina, które umożliwiłoby odprawianie mszy - alkohol też jest zakazany, a poza tym on nie ma pieniędzy - szuka tymczasowego schronienia w różnych miejscach, a przede wszystkim w wioskach. Ale czy w tej sytuacji może jeszcze komukolwiek zaufać?

Autor stawia trudne pytania. Dlaczego to robi? Z poczucia obowiązku, bo musi służyć ludziom, którzy go potrzebują? Czy rzeczywiście tak wielu go jeszcze potrzebuje? Kiedy przybywa do wioski, niekoniecznie na niego czekają, boją się. Czasem jednak ktoś go rzeczywiście wzywa. Chce do końca być wierny obranej drodze? Okryć się sławą męczeńskiej śmierci? I najważniejsze - czy nie powinien się ujawnić, skoro wie, że ceną jego życia jest życie bogu ducha winnych zakładników? W gruncie rzeczy nie jest wcale odważny, boi się nie tyle śmierci, ile związanego z nią bólu. Doskonale zdaje sobie sprawę ze swoich słabości. Jest alkoholikiem, ma nieślubne dziecko z kobietą, której nawet nie kochał, nigdy nie był jakoś szczególnie gorliwy religijnie. Kiedy wspomina dawne czasy, z tęsknotą myśli o wygodnym, dostatnim i spokojnym życiu, jakie wtedy prowadził.

Gdyby ich opuścił, byliby bezpieczni i wolni od złego przykładu, jaki dawał. On był jedynym księdzem, jakiego dzieci mogły pamiętać: właśnie on będzie jedynym źródłem wyobrażeń o wierze. Ale i od niego także ludzie przyjmowali Boga. Jeśli odejdzie, będzie to wyglądało, jak gdyby na całej przestrzeni między morzem a górami Bóg przestał istnieć. Czyż nie jest jego obowiązkiem zostać, nawet jeśli nim pogardzają, nawet jeśli z jego powodu zostaną zamordowani? Nawet jeśli zgorszą się jego przykładem.

Ale Maria, z którą ma dziecko, oskarża go.

- Niech już ksiądz pójdzie... w ogóle stąd pójdzie. Ksiądz się już tu nikomu na nic nie przyda. (...) Czy ksiądz nie rozumie? Nie chcemy księdza tu więcej. (...) Czy ksiądz myśli, że Bóg chce, aby taki ksiądz-pijaczyna został tu i ginął za Niego? (...) Przypuśćmy, że ksiądz zginie. Ksiądz będzie męczennikiem, no nie? I co to będzie za męczennik z księdza? Taki, że ludzie będą szydzili tylko.

Ale i kondycja Jose, księdza, który uległ, zrzucił sutannę i pod przymusem ożenił się, też wcale nie jest godna pozazdroszczenia. Gardzi sobą, stał się pośmiewiskiem, żyje z kobietą, do której nic nie czuje, i drży ze strachu, kiedy jakaś zdesperowana osoba błaga go o kapłańską posługę. Jest kłębkiem nerwów, wiedzie nędzne życie.

Stary człowiek siedział na skrzyni w małym, suchym patio. Był bardzo gruby i miał krótki oddech, dyszał jakby po wielkim wysiłku podczas upału. (...) Myślał z zazdrością o ludziach, którzy zginęli; wszystko skończyło się tak szybko. Wzięto ich na cmentarz i rozstrzelano pod ścianą: w ciągu dwóch minut zgasło w nich życie. I to nazywano męczeństwem. Tutaj życie wlokło się i wlokło. Miał tylko sześćdziesiąt dwa lata. Mógł dożyć do dziewięćdziesięciu. (...) Wiedział, że był błaznem. Żeniący się stary człowiek był już wystarczająco groteskowy, a cóż dopiero stary ksiądz... (...) Był po prostu tłustym, niedołężnym starcem, z którego drwiono i szydzono, gdy kładł się do łóżka.

Nędzne życie wiodą tu właściwie wszyscy bohaterowie, których poznajemy, bo nędzny jest świat, w jakim żyją. Dentysta, który przyjechał z Wielkiej Brytanii do Meksyku, aby odbić się finansowo, a teraz nie może wyjechać, bo jego oszczędności w wyniku inflacji straciły na wartości. Czuje się samotny i złapany w pułapkę. Rodzina przedstawiciela amerykańskiej firmy eksportującej banany. Żyją gdzieś na odludziu, żona jest nieszczęśliwa i wiecznie niedomaga - trudno powiedzieć, czy rzeczywiście choruje, czy to hipochondria - córka musi uczyć się korespondencyjnie, bo nie ma tu szkoły. A przede wszystkim wieśniacy żyjący w odludnych wioskach, potwornie biedni. Spotkany przypadkowo Metys, brudny, odpychający, a jednak budzący współczucie, który, jak podejrzewa ksiądz, chce go zadenuncjować dla pieniędzy. A jaka przyszłość czeka małą, już zdemoralizowaną, córkę księdza, którą sprowadził na świat przez przypadek? Przecież kiedy szedł do łóżka z kobietą, której nie kochał, nie marzył o dziecku. Teraz jednak jeśli na czymś mu zależy, to właśnie na niej. Jeśli się o coś modli, to o nią. Nic to nie da. Mała przez miejsce swojego urodzenia skazana jest na nędzne, biedne życie. Ta wszechobecna bieda, brzydota i miałkość tego świata jest bardzo przygnębiająca i poruszająca. Czy życie tych ludzi było lepsze, bardziej wzniosłe, kiedy mogli swobodnie praktykować? Jeden z bohaterów mówi do swojego syna:

- Ty nie pamiętasz czasów, kiedy tu był kościół. Ja byłem kiepskim katolikiem, ale to oznaczało... no, muzykę, światła, miejsce, gdzie można by posiedzieć  z dala od upału... a twoja matka, no zawsze miała coś do roboty. Gdybyśmy mieli teatr, w ogóle coś zamiast tego, nie czulibyśmy się tacy opuszczeni.

Bardzo ciekawą postacią jest porucznik ścigający księdza, jego oponent. Fanatyk wierzący, że sprawa, której służy, pomoże tym wszystkim biedakom. Nieważne są koszty, ważny jest cel. Czy jednak w gruncie rzeczy nimi nie gardzi? Skąd wie, co dla nich dobre? I jak niby ma się spełnić ta utopia, w którą wierzy?

Jest w tej powieści jedna przerażająca scena. To walka wygłodniałego człowieka i zabiedzonego psa o kość, na której widać resztki mięsa. Dawno nie czytałam czegoś tak mocnego i przerażającego. A chwilę potem ksiądz w opuszczonej wiosce znajduje książkę z poezją Tennysona. Uświadamia sobie, jak marne życie prowadzi. 

Od wielu miesięcy ksiądz nie widział żadnej książki. Leżała tam i pleśniała prawie jak obietnica lepszej przyszłości; obietnica życia w spokojnych domach, w których będą odbiorniki radiowe i półki z książkami, i łóżka zaścielone na noc, i obrusy przy posiłkach.

W świat tej powieści wchodzi się bardzo intensywnie. Opisany jest niezwykle  sensualnie. Czułam trud zaszczutego księdza, jego głód, oblepiający go brud, razem z nim brzydziłam się łachmanów, jakie miał na sobie. Podobnie głęboko odczuwałam los innych bohaterów znakomicie sportretowanych.

Nie jest to powieść lekka, łatwa i przyjemna, ale niezwykle interesująca. Warto po nią sięgnąć.

Anna María Matute "Pierwsze wspomnienie"

Po książkę hiszpańskiej pisarki Anny Maríi Matute "Pierwsze

wspomnienie" (Cyranka 2026; przełożyła Ewa Zaleska) postanowiłam sięgnąć z dwóch powodów. Pierwszym był szum, jaki się wokół niej wytworzył, achy i ochy, że to arcydzieło. Ale oczywiście nie to przeważyło. Ostatecznym impulsem był temat - opowieść o dzieciństwie w czasach hiszpańskiej wojny domowej. Z niewiadomych dla mnie powodów ta tematyka żywo mnie interesuje. Może wzięło się to od Hemnigwaya, a może wciąż nurtującego mnie zdumienia, jak to się dzieje, że ludzie mieszkający obok siebie nagle w tak okrutny sposób skaczą sobie do gardeł.

Anna María Matute jest w Polsce dotąd niezbyt rozpoznana, chociaż ze zdumieniem stwierdziłam, że "Pierwsze wspomnienie" to wcale nie jej pierwsza książka wydana w naszym kraju. Natomiast w światowym obiegu literackim uznawana jest za jedną z najwybitniejszych pisarek europejskich XX wieku, mistrzynię prozy psychologicznej. Pisała także dla dzieci, ilustrowała te książki, była wykładowczynią na amerykańskich uniwersytetach, krytyczką literacką, laureatką wielu znaczących nagród. 

"Pierwsze wspomnienie" to pierwsza część trylogii i mam wielką nadzieję, że Cyranka będzie kontynuowała ten cykl. Gdyby Annę Maríę Matute wydawały chłopaki z ArtRage'u, miałabym pewność, że tak się stanie, bo oni nie porzucają swoich autorek i autorów, nawet jeśli te książki kupuje skandalicznie mało osób. Tu dygresja. Zwykle na koniec roku podają dane sprzedażowe, co bardzo podnosi moje ego, bo zawsze jestem wśród tych nielicznych, którzy kupili i przeczytali przynajmniej kilka spośród wydanych przez nich tytułów. A jednocześnie nie mogę wyjść ze zdumienia, że takie dobre książki kupiło tak niewiele osób. Koniec dygresji, czas przejść do meritum.

Skoro bardzo bym sobie życzyła, aby Cyranka wydała dwie kolejne książki z cyklu, to zapewne dla czytających te refleksje jest już jasne, jaką mam  opinię o "Pierwszym wspomnieniu". Tak, tak, zgadzam się z tymi, którzy uważają, że to rzecz niezwykła i warta lektury. Przyznam jednak, że nie od razu podzielałam ten zachwyt. Nie było mi łatwo wejść w tę książkę. Raz, że to proza gęsta, prawie bez dialogów, pełna wysublimowanych opisów przyrody, w dodatku narracja przerywana jest fragmentami w nawiasach stanowiącymi komentarz. Czyj? Może dorosłej narratorki, ale nie do końca jest to dla mnie jasne. Dwa, że kiedy ją zaczęłam, byłam dość zajęta, więc czytałam z doskoku. Tu pół godziny, tam najwyżej godzina. Dopiero kiedy wreszcie dzięki długiemu weekendowi czasu miałam w bród, połknęłam ją w ciągu jednego dnia. I dopiero wtedy doceniłam jej wielkość, wkręciłam się bardzo, mimo że nie jest to lektura lekka, łatwa i przyjemna. Stąd moja rada - jeśli ktoś zamierza sięgnąć po "Pierwsze wspomnienie", do czego gorąco namawiam, to warto to zrobić, kiedy można się tej książce oddać w pełni, a nie wydzielać ją sobie drobnymi kawałeczkami niczym lek na receptę.

Cóż to za historia? Są to wspomnienia czasu, który czternastoletnia Matia, narratorka, spędzała w ponurym domu swojej oschłej, nieprzystępnej babki na jednej z hiszpańskich wysp. W książce jej nazwa nie pada, ale z info wydawcy dowiadujemy się, że to Majorka. Wprawdzie nigdy tam nie byłam, ale jednego jestem pewna - ta książkowa wyspa niczym nie przypomina turystycznego raju, jakim stała się dziś. W domu przebywa też dwa lata starszy kuzyn, Borja, jego matka, korepetytor i służba. Matka Matii od lat nie żyje, ona wychowywała się w rodzinnym domu ojca pod opieką jego starej niani. Po wyrzuceniu z kościelnej szkoły trafia do  babki. Wybuch wojny domowej sprawia, że razem z kuzynem utkwili tu na jakiś czas. Zanim znajdzie się im szkoły, są pod opieką korepetytora, niedoszłego księdza, syna służącej.

Ciotka Emilia i Borja nie mogli wrócić na półwysep, a wuj Alvaro, który miał stopień pułkownika, był na froncie. Niczym zwabieni do dziwacznej zasadzki, Borja i ja zrozumieliśmy zaskoczeni, że musimy pozostać na wyspie nie wiedzieć jak długo. Szkoła odpłynęła w dal, a w otaczającej nas atmosferze - u babki, ciotki Emilii, proboszcza, lekarza - wyczuwało się jakąś ekscytację, która nadawała monotonnemu życiu dorosłych smak anormalności. 

Ojciec Borji bije się gdzieś na froncie po tej właściwej, czyli frankistowskiej stronie. Używam tu przymiotnika właściwej w sensie ironicznym, ale dla otoczenia, w jakim przebywa główna bohaterka, to wcale nie ironia. Tymczasem ojciec Matii stoi po przeciwnej stronie barykady, czemu czasem w nienawistny sposób daje wyraz babka. Nie bardzo wiadomo, co się z nim dzieje. Czy walczy, a może siedzi w więzieniu?

W atlasie śledziłam także przebieg wojny wuja Alvara, położenie zdobytych miast ("Upadło, upadło". "Te Deum..."). Wojny, która zgubiła, pogrążyła mojego ojca i jego niesłuszne przekonania. Wojny, która tam na mapie, na niezdobytych jeszcze obszarach, pochłonęła go jak mokradła. I co z niego zostało?

Wojna domowa jest w tej książce tylko dalekim echem, tłem zaledwie. Na wyspie nie toczą się walki, a i dzieci chroni się przed okrutnymi wiadomościami o tym, co dzieje się na froncie. Ale świat, w którym obracają się Matia i Borja, też jest okrutny. Zostawieni sami sobie mają dużo swobody. Palą, piją, Borja podkrada pieniądze babce i matce. W chłopackim świecie, do którego Matia raz jest dopuszczana, a raz jest z niego wykluczana, są dwie zwalczające się bandy. W jednej są chłopcy z dobrych domów, w drugiej z tych gorszych, niezamożnych. Ich członkowie potrafią być wobec siebie okrutni. Ale bywa, że zawierają rozejmy. Borja jest hersztem, autorytetem. Potrafi być bardzo bezwzględny, kiedy z powodu zazdrości chce się na kimś zemścić. I nie będzie to już zwyczajna chłopacka zemsta, ale zemsta mająca poważne konsekwencje. Coś, co w okrutny sposób zaważy na życiu jednego z bohaterów. Do swojej intrygi wciągnie Matię, czyniąc ją współwinną tego, co się stanie, bo ze strachu, zmanipulowana przez starszego kuzyna, nie będzie potrafiła ująć się za skrzywdzonym, chociaż był dla niej kimś ważnym.

To bardzo mroczny świat. I chociaż wydarzenia rozgrywają się w większej części latem, to czytając, miałam wrażenie, jakby wyspę spowijał mrok albo przynajmniej warstwa ciężkich, ołowianych chmur wiszących nisko nad ziemią.

Matia i Borja są bardzo samotni. Przeżywają  swoje rozterki i problemy w pojedynkę. Czasem dopuszczają do nich siebie nawzajem. Coś ich łączy, ale wiele ich dzieli. Już nie dzieci, jeszcze nie dorośli i dorosnąć bardzo nie chcą. Szczególnie Matia, bo to jej perspektywę poznajemy. Boją się świata dorosłych, który jest jeszcze okrutniejszy niż ich świat. Stąd powracający motyw baśni, a szczególnie Piotrusia Pana, Nibylandii, Kaja i Gerdy. 

Wydawało mi się, że mówi prawdę, że jest bardzo samotny, podobnie jak ja, i że gdyby nie ta nasza samotność, to, kto wie, może nigdy nie zostalibyśmy przyjaciółmi.

Byliśmy tacy bezbronni, tacy zależni, a przecież zarazem tak dalecy od nich wszystkich: od portretu wuja Alvara, braci Taronji, od mojego ojca, Antonii, Mandaryna ... Jakże obcy byli dorośli, ta dziwna rasa mężczyzn i kobiet. Jacy obcy i absurdalni byliśmy my. Jak bardzo poza światem, a nawet poza czasem. Już nie byliśmy dziećmi. Nagle nie wiedzieliśmy, kim jesteśmy.

Nigdy wcześniej nie zauważyłam, że [korepetytor] był tylko chłopcem, niewiele od nas starszym, uwikłanym po uszy w nieczyste sprawy mężczyzn i kobiet; zanurzonym po szyję w świecie, w tej studni, do której wszyscy już się ześlizgiwaliśmy.

... jakbym chciała krzyknąć: "Nie, nie, zatrzymajcie mnie, nie wiedziałam, dokąd biegnę, nie chcę dowiedzieć się niczego więcej". (Ale już przeskoczyłam mur i zostawiłam za sobą Kaja i Gerdę w ogrodzie na dachu).

A jednocześnie pojawiają się też pierwsze, dobre, oznaki dorosłości - współczucie, zrozumienie i empatia dla drugiego człowieka.

I patrząc na stojącego obok Mandaryna, pierwszy raz poczułam współczucie jak dorosła osoba, zapragnęłam podać mu rękę i powiedzieć: "Nie przejmuj się nimi, to tylko głupie dzieci. Wybacz im, bo nie wiedzą, co czynią". A równocześnie wstydziłam się tego pierwszego uczucia dorosłej osoby i czułam strach, i żałowałam samej siebie, swoich słów i litości.

Jest w tej książce jeszcze coś, na co warto zwrócić uwagę, a co może umknąć, bo nie wybija się na pierwszy plan. To zupełnie inne traktowanie dziewczyny niż chłopaka w tym tradycyjnym świecie. W tych nielicznych chwilach, kiedy babka przypomina sobie o Matii, daje wyraz takim poglądom.

Podczas pierwszych wakacji wzięli mnie ze sobą tylko raz, a i wtedy musiałam na noc wracać do domu. Babka mówiła, że jestem już zbyt duża, żeby samotnie chodzić z nimi do Gaju Pomarańczowego i spędzić trzy noce poza domem. (...) Kiedy wyprawiali się do gaju Pomarańczowego, dwa razy towarzyszyłam im aż do portu i dopiero tam się rozstawaliśmy, a babka nie miała o niczym pojęcia. Potem wracałam do domu Leontiną, nienawidząc tego, że jestem kobietą.

W tamtych czasach jedną z najbardziej upokarzających rzeczy było, pamiętam, stałe zamartwianie się babki o mój wygląd. O rzekomą przyszłą urodę, którą powinnam zyskać za wszelką cenę.

- To jedyne, co przydaje się kobiecie, jeżeli nie ma pieniędzy.

Uroda zatem była jedynym dobrem, na jakie mogłam liczyć w życiu. Jednakże była ona jeszcze cokolwiek nieobecna i odległa, a mój wygląd w przekonaniu babki pozostawiał wiele do życzenia,.

Matia zdecydowanie nie darzy babki sympatią, co znajduje wyraz w sposobie jej opisywania.

Okna dzierżawców płonęły światłem, na pewno babka szpiegowała je z saloniku przez teatralną lornetkę. Poczułam głuchą irytację. Siedzi tam pewnie jak brzuchaty, poobtłukiwany bóg, jak wielka żarłoczna lalka, pociągając za sznurki swoich marionetek. (...) Jej oczy niczym długie macki, wchodziły do tych domów, oblizywały je, zamiatały w pokojach pod łóżkami i stołami. To były lustrujące oczy, unosiły białe dachy i chłostały: prywatność, sen, zmęczenie.

Rozparta w fotelu babka przeżuwała jedną ze swoich niezliczonych pastylek. Dekolt sukienki okalał fałdy i zmarszczki wokół gardła przepasanego aksamitną tasiemką. Na szyi powyżej tasiemki również tworzyły się fałdy i zmarszczki, aż do podbródka. Jakby ktoś ją wypchał, a na szyi zacisnął węzeł: z jednej strony głowa, z drugiej ciało, jak dwa worki, każdy z innej materii.

Już z tych kilku cytatów można się zorientować, jak gęsta jest to proza i w jak niezwykły sposób została napisana. Na koniec chcę zwrócić uwagę na jeszcze jedną cechę tej książki. Ogromną rolę odgrywa w świecie Matii przyroda, a opisując ją, wyraża swoje uczucia. Na dowód ostatni już cytat.

Nienawiść przebijała się przez ciszę jak słońce, jak podbiegnięte ropą i krwawiące oko przez morską mgłę. Tam, na wyspie, słońce zawsze wydawało mi się złowieszcze, polerowało kamienne płyty na placu, sprawiało, że błyszczały i robiły się śliskie jak kości, jak złośliwa i dziwna kość słoniowa.

Znakomita, chociaż wymagająca uważnej lektury książka. Ale naprawdę warto się w nią wgryźć, wejść w ten mroczny, niepokojący świat już nie dzieci, jeszcze nie dorosłych. Docenić urodę języka.

Bernard Gromek "Revolterium"

Z braku czasu na wszystkie książki, które chciałabym przeczytać,

rzadko sięgam po literaturę gatunkową. Musi być do tego jakiś bardzo ważny powód - poruszany temat, tło społeczne, miasto, w którym toczy się akcja. Jednym słowem taka powieść ma mi dać odrobinę więcej niż tylko czystą rozrywkę. I to właśnie z tych powodów zdecydowałam się przeczytać "Revolterium" Bernarda Gromka (Znak Literanova 2026).

Ta powieść to dość późny debiut, jej autor dotąd z literaturą miał niewiele wspólnego, pisał teksty dla zespołu tworzącego krakowską alternatywną scenę muzyczną, w którym występuje po godzinach, bo na co dzień po prostu pracuje. O książce zrobiło się głośno, wysłuchałam dwóch rozmów z pisarzem, ale oczywiście nie to mnie zachęciło. Przecież nie sięgam po każdy tytuł, który wypada z przysłowiowej lodówki. Otóż magnesem okazał się Kraków, w którym rozgrywa się akcja powieści, i wydarzenia historyczne, wokół których osnuta jest intryga. Bernard Gromek wędruje do połowy XIX wieku i opowiada o kilku tygodniach roku 1848, kiedy to w Europie wybuchają rewolty zwane Wiosną Ludów. Liczne retrospekcje sięgają dwa lata wstecz do powstania krakowskiego i rabacji galicyjskiej. O powstaniu i rabacji oczywiście wiedziałam, natomiast o tym, że cokolwiek działo się w Krakowie w roku 1848 nie miałam pojęcia. 

Muszę przyznać, że początkowo zastanawiałam się, czy nie odłożyć książki. Wydawało mi się, że nie przebrnę przez nagromadzenie brutalności i dosadny język, jakim posługują się bohaterowie. Popularnego i dziś przekleństwa skierowanego do osobnika płci męskiej, oczywiście w wersji z epoki, a więc rozdzielonego na dwa osobne wyrazy i bez głoski s na początku, używają  tu jak przecinka wszyscy mężczyźni niezależnie od stanu. Zastanawiam się nawet, czy to wówczas było rzeczywiście przekleństwo. Że powieść nie będzie grzeczna, wiedziałam, bo promując ją, pisano i mówiono o tym, że Kraków jest tu brudny i śmierdzący. Stopniowo przyzwyczaiłam się jednak i do brutalności, i do niepięknego języka, jakim posługują się bohaterowie, a ponieważ dość szybko wciągnęła mnie sensacyjna historia i chciałam wiedzieć, co dalej, więc nie porzuciłam "Revolterium", tylko z wielką przyjemnością, nie bacząc na ciężar egzemplarza wypożyczonego z biblioteki, pochłaniałam kolejne rozdziały.

Akcja powieści zaczyna się wczesną wiosną, kiedy główny bohater, Maks Krom, w grupie wielu innych politycznych opuszcza krakowskie więzienie, w którym spędził dwa lata po klęsce powstania krakowskiego. Uwolnionych witają tłumy, wszak to bohaterowie, miasto w obliczu tego, co dzieje się w Europie, jest zrewoltowane, a atmosfera gorąca. Jednak Maks nie ma ochoty na politykę, nie chce się już w nic angażować, pragnie zająć się własnym szczęściem. Najchętniej wyjechałby za ocean, gdzie, jak słyszał, można za bezcen kupić kawałek ziemi i zacząć nowe życie. Ale do tego potrzebne są pieniądze. Na szczęście on wie, jak je zdobyć. Musi tylko odnaleźć w okolicach Gdowa, gdzie rozegrała się tragiczna bitwa powstania krakowskiego, której wspomnienia wciąż do niego wracają, zakopaną w ogrodzie dworu państwa Chłapowskich  skrzynię z pieniędzmi podarowaną krakowskim powstańcom przez górników z Wieliczki. Jak się dowiedziałam z rozmów z autorem, rzeczywiście taka skrzynia, zwana salinarną, istniała. Tymczasem na te pieniądze ostrzy sobie zęby nie tylko Maks. Chce je zdobyć jego przyjaciel z czasów paryskich i powstania krakowskiego, wydziedziczony hrabia Hipolit Zdański. Pieniądze potrzebne są mu na stworzenie partii popierającej idee Marksa, którymi się zafascynował. Chcą je też zdobyć ci, którzy mają przedostać się na zrewoltowane Węgry, aby wspomóc tamtejszą rewolucję. No i wreszcie szuka ich przybyły z Paryża przedstawiciel świeżo utworzonego Komitetu Narodowego żądającego swobód obywatelskich dla mieszkańców miasta. 

I właśnie wokół  odnalezienia salinarnej skrzyni zbudowana jest akcja powieści. Maks i Hipolit działają razem, wplątując się w niezłą awanturę. Czyhają na nich liczne niebezpieczeństwa, miejscowa policja, ci, którzy chcą zdobyć pieniądze i zwyczajne zbiry. Nie wiadomo, komu można zaufać, a kto wróg. Bywa, że i siebie nawzajem podejrzewają o nielojalność. Wydarzenia gnają, zwrot akcji goni zwrot akcji, przeszkód po drodze mnóstwo. Wiadomo, że ktoś z tej zawieruchy ocaleje, ale ktoś pewnie zginie, bo trup ściele się tu gęsto. Życie ludzkie niewiele jest warte w tak zrewoltowanym świecie, a bohaterowie nie są szlachetnymi postaciami.

Rzeczywiście Bernard Gromek odziera tamten świat i tamtych bohaterów z romantycznej niewinności. Bliżej mu zdecydowanie do Gombrowicza niż do Sienkiewicza. Obie rewolty, i ta z roku 1846, i ta z 1848, a już szczególnie rabacja galicyjska, są brutalne. Nie wszyscy kierują się wzniosłymi ideałami. Często za gębą pełną patriotycznych i demokratycznych frazesów kryje się cynizm. Do tego dochodzi nieudolność, niczym nieuzasadniony hurraoptymizm, wszak wiadomo, ja z synowcem na czele i jakoś to będzie. 

Co jeszcze sprawiło, że z czystym sumieniem mogę polecić tę powieść jako coś więcej niż tylko świetną rozrywkę? Dla mnie jest to obraz Krakowa z połowy XIX stulecia, mojego miasta. Z ogromną przyjemnością czytałam o miejscach, które dziś stanowią ścisłe centrum, a wtedy były jakimiś okropnymi, śmierdzącymi przedmieściami, pełnymi błota, bagien, szuwarów porastających nieistniejące już drugie koryto Wisły (dziś w tym miejscu pomiędzy starym miastem a Kazimierzem jest dwupasmowa ulica z pasem plant pośrodku). W zdumienie wprawiła mnie informacja o tym, że znajdujący się w centrum miasta Plac na Groblach, gdzie mieści się najstarsze krakowskie liceum, w tamtym czasie był zakazanym, bagnistym miejscem. Skądś się w końcu ta nazwa musiała wziąć. Być może karczma, gdzie załatwiano ciemne interesy, jest wytworem wyobraźni autora, ale podmokły, odludny teren już nie. Z przyjemnością sprawdzałam w sieci nazwy nieistniejących już dziś parków i ogrodów, w których spotykają się bohaterowie.

Oczywiście bardzo interesujące było tło historyczne. O bitwie pod Gdowem nie miałam pojęcia, albo nigdy się o niej nie uczyłam, albo zapomniałam, ale szczególnie ciekawy był dla mnie obraz zrewoltowanego Krakowa z okresu Wiosny Ludów. Z lekcji historii pamiętam tylko, że coś się działo w tamtym okresie w zaborze pruskim, ale w Krakowie? Tymczasem w mieście wrzało, powstał Komitet Narodowy, a wreszcie doszło do zamieszek i starcia z demonstrantami. Na ulicach pojawiły się barykady, a wszystko skończyło się  bombardowaniem z armat znajdujących się na wzgórzu wawelskim. Było wielu zabitych, a ich pogrzeb przerodził się w milczącą demonstrację patriotyczną. W skali wydarzeń europejskich to nieznaczący epizod, ale inaczej wyglądał z perspektywy mieszkanek i mieszkańców Krakowa.

Chociaż głównymi bohaterami są mężczyźni i sama powieść należy raczej do kategorii chłopackich, to jednak chwali się autorowi, że pojawiają się na jej kartach silne, znaczące kobiety. Dwie z nich odgrywają dużą rolę w powieści, szczególnie jedna jest bardzo sprawcza, tajemnicza i ... niebezpieczna, druga choć pozornie może się wydawać taką trochę sienkiewiczowską bohaterką, a więc kwiatkiem do kożucha męskiego bohatera, w rzeczywistości taka nie jest. No i trzecia, bardziej epizodyczna, ubiera się po męsku, pali cygara, wydaje rozkazy, strzela z broni palnej, okazuje się silniejsza w starciu z facetem, no i śmiało sobie poczyna w sferze erotycznej. Może to wykalkulowane, pewnie dziś już nie bardzo wypada pisać inaczej, ale jest.

Jeśli do czegoś miałabym się przyczepić, to do stereotypowego pokazania dwóch głównych bohaterów. To, jacy są pokręceni, ma oczywiście swoje źródła w traumatycznych przeżyciach z dzieciństwa, które są wątpliwą zasługą patriarchalnej męskości. No ale to przecież powieść gatunkowa, więc pewien schematyzm jest koniecznością.

Naprawdę warto sięgnąć po "Revolterium" Bernarda Gromka. Świetnie się czyta, no i jest czymś więcej niż tylko bardzo dobrym czytadłem. Na wszelki wypadek jeszcze raz ostrzegam - to brutalny świat, sporo tu scen przemocy i plugawego języka.

PS. Miała być krótka notka połączona z drugą poświęconą "Gołoborzu" Macieja Siembiedy, które już wkrótce zacznę czytać. Tymczasem wyszło całkiem sporo, i to po kilku dniach od odłożenia książki, więc o "Gołoborzu" będzie osobno.