Rene Karabasz "Zanim dojrzeją granaty"

Lektura powieści "Zanim dojrzeją granaty" bułgarskiej pisarki Rene

Karabasz (Wydawnictwo Poznańskie 2023; przełożyła Mariola Mikołajczak) to pokłosie tegorocznego Festiwalu Conrada. Zawsze jest tak, że staram się jeszcze przed festiwalem sięgnąć po kilka książek gościń i gości, a i same spotkania stają się inspiracją do kolejnych lektur. Zawsze też jakieś książki mam już za sobą. Tak było i tym razem. Tuż przed udało mi się przeczytać "Moich przyjaciół" Hishama Matara, no i właśnie powieść Rene Karabasz, do której przymierzałam się już od bardzo dawna. A pokłosiem festiwalowych spotkań będą jeszcze trzy, a może cztery inne tytuły. Do jednej z nich zasiadam już dzisiaj. 

Niestety ku mojemu żalowi pisarka z powodu choroby ostatecznie nie dotarła do Krakowa. A byłam ciekawa, co powie. Najbardziej dręczyło mnie pytanie, na ile sytuacja opowiedziana w książce mogła się wydarzyć około roku 2017, kiedy rozgrywa się zasadnicza część akcji powieści. Od czegóż jest jednak Internet - poszukałam w sieci i znalazłam kilka wywiadów z autorką. No cóż, poczułam się trochę rozczarowana. Dlaczego? O tym za chwilę.

Najpierw jednak kilka słów o Rene Karabasz. Jest nie tylko pisarką, a myśli o sobie przede wszystkim jako o poetce, ale także scenarzystką, reżyserką teatralną i aktorką filmową, wprawdzie tylko jednej roli, ale za to nagrodzonej na kilku festiwalach europejskich. Jej debiutancka powieść została w tym roku nominowana do międzynarodowego Bookera.

Akcja "Zanim dojrzeją granaty" toczy się w Albanii w niewielkiej wiosce w Górach Przeklętych. Jej narratorką i bohaterką jest Bekia, która aby uniknąć zamążpójścia staje się wirgineszą, czyli zaprzysiężoną dziewicą. Odtąd będzie traktowana jak mężczyzna i tylko dlatego może żyć na swoich zasadach w świecie, gdzie obowiązuje Kanun, niepisany albański kodeks prawa zwyczajowego sięgający korzeniami do XV wieku. Kodeks, który określa bardzo ściśle prawa i obowiązki nie tylko mieszkańców wiosek, ale także ich gości, o czym można przeczytać we wstępie do powieści. Czy rzeczywiście Bekia-Matja może żyć na swoich zasadach, o tym za chwilę. Najpierw jednak o rozczarowaniu, o którym wspomniałam. 

Kiedy sięgam po powieść zagraniczną, a szczególnie należącą do literatur niszowych, oprócz prawd i problemów uniwersalnych interesuje mnie to, co lokalne. Może nawet przede wszystkim właśnie to. Chcę wejść do nieznanego mi świata. Świata, który właśnie dzięki książkom poznam najlepiej. Bo nie uda mi się to przecież w czasie wakacyjnej podróży. A do większości z takich miejsc nigdy nie dotrę. Przyznam, że kiedy usłyszałam o tej powieści, byłam przekonana, że Rene Karabasz to Albanka. I chyba dopiero wtedy, kiedy jej nazwisko wypłynęło znowu w związku z Bookerem albo Festiwalem Conrada, dowiedziałam się, że jest Bułgarką. Tym bardziej byłam ciekawa, na ile świat wykreowany w powieści jest prawdziwy. Co pisarkę łączy z Albanią? Na ile wniknęła w tamtą rzeczywistość? Ku mojemu rozczarowaniu w jednym z wywiadów, które przeczytałam, powiedziała, że jest to powieść autobiograficzna. Rene Karabasz urodziła się w małym bułgarskim miasteczku (albo w małej wiosce, raz używa pierwszego pojęcia, raz drugiego) i wychowała w patriarchalnej społeczności. Wyjechała stamtąd bardzo wcześnie, w siódmej czy ósmej klasie szkoły podstawowej. A więc Albania w jej książce jest tylko kostiumem, zasłoną, za którą się schowała, aby opowiedzieć o swoich doświadczeniach. Wybrała ją, kiedy zobaczyła zdjęcia wirginesz. Z jednej strony to dobrze, bo nie mamy tu do czynienia z autofikcją, z drugiej stale dręczy mnie pytanie, ile w tym wykreowanym obrazie współczesnej prawdy, a ile metafory.

Zanim zacznę snuć swoje refleksje, jeszcze jedno zastrzeżenie. Trudno wgłębiać się w tę książkę, w dylematy przed jakimi stają bohaterka i bohaterowie, bez zdradzania szczegółów treści. A jednak nie mogę tego zrobić, bo zdradziłabym za wiele, odebrałabym przyjemność bycia zaskoczonym w czasie lektury.

A jest to opowieść o świecie, w którym rządzą patriarchalne prawa połączone z prawami Kanunu. 

... kobieta w Albanii jest warta dwadzieścia wołów, nie patrz mężczyznom w oczy, nie chodź do gospody, opiekuj się dziećmi, pierz, gotuj, możesz najwyżej przejść się, zanieść mleko do serowarni ...


milcz, kto ci pozwolił mówić, kiedy ja mówię, ty masz milczeć

ręka ojca zawisła nade mną jak drapieżny ptak (...) pozostają tylko krzyki i pulsująca żyła na czole ojca ...


wiesz, że zgodnie z Kanunem włożę w twoje wiano nabój, którym Namanja cię zabije, jeśli okażesz się nieczysta, czy jesteś czysta

czysta 

Patriarchat i Kanun splecione razem sprawiają, że szczególnie dzisiaj, kiedy rzeczywistość wokół jednak jest inna, trudno tam żyć, trudno zaczerpnąć powietrza, a szczególnie młodej dziewczynie. Decyzja Bekii, która odmawia wyjścia za mąż za wyswatanego jej chłopaka i decyduje się zostać wirgineszą, jest nie tyle drogą do wolności, bo wolność w męskim przebraniu jest tu naprawdę pozorna, ile ratowaniem siebie. I to dosłownie. Ale czyniąc to, Bekia musi pogrążyć brata lub ojca. Tego wymaga Kanun. I dla wszystkich jest to oczywiste. Nikomu nie przyjdzie do głowy, aby się zbuntować.

... milcz, wiedźmo, to jest jej wola, według Kanunu może zawrócić przed ślubem i zostać wirgineszą, nie jest pierwsza, nie będzie też ostatnia w tej wsi, zachowamy honor rodu i poleje się krew, tak musi być, bo Kanun nade wszystko, Bekia, wybieraj, ojciec podaje mi czarną wstążkę

Jedyną osobą, która ma odwagę się zbuntować, niestety też czyimś kosztem, jest brat Bekii, Sale, który ucieka do Bułgarii. Sprzeciwia się odwiecznym prawom, gdzieś ma męstwo, którym powinien się wykazać, i patriarchatowi, którego też jest ofiarą.

Można śmiało powiedzieć, że oboje znaleźli się w matni, w sytuacji, z której nie ma dobrego wyjścia. I w niczym nie zawinili, nie oni do niej doprowadzili. Oboje są ofiarami patriarchatu. Sale też. Bo to Bekia, czy tego chciała, czy nie, od początku była przez ojca traktowana jak chłopak, a jej brat jak mięczak, nie dość męski. On był zawsze tym gorszym, ona tą lepszą, a może właściwszym słowem byłoby w tym wypadku lepszym.  

cała wieś wie

Murasz chciał syna, ale urodziła mu się córka

każdy w tej okolicy chce syna, chcą go z powodu daniny krwi, mężczyźni umierają, nie ma kto się zajmować męskimi sprawami, przyjmuję męskie imię Matja jako swoje własne i jedyne, niech tam


... nie chciałam patrzeć na brata, on nigdy nie zabijał (...) no, Sale, pokaż nam, czy matka urodziła syna, czy niedorajdę, brat stał ze strzelbą i dygotał, strzelba była skierowana ku ziemi

W wywiadzie, który przeczytałam, zaskoczyło mnie jeszcze jedno. Zdziwienie autorki, że jej książka odbierana jest jako powieść queerowa. Nie to było jej intencją. Jeśli jednak bardzo ważnym, a może nawet kluczowym, elementem jest zakazana, w tym patriarchalnym świecie, miłość pomiędzy dwiema dziewczynami, miłość, która zaważy na ich życiu, to naiwnością jest nie spodziewać się, że tak ta powieść będzie odbierana. Cóż, póki co nie jest neutralne to, że bohaterka zakochuje się w dziewczynie, a nie w chłopaku.

Czas najwyższy przejść do konkluzji. Na pewno jest to powieść ciekawa i warta lektury, ale nie bez zastrzeżeń. Jej wielka zaleta to oryginalny transowy, rwany język, w wielu miejscach przypominający poezję, ale nie tę klasyczną, a współczesną. Nie o metafory i inne środki językowe tu chodzi. Tak opowiada o tym, co się zdarzyło, Bekia. Tymczasem listy jej brata wysyłane do niej z Sofii pisane są zwyczajnym, prostym językiem. Czy to zróżnicowanie ma pokazać szaleństwo świata, w jakim żyje bohaterka? 

Muszę jednak uczciwie powiedzieć, że mimo wszystko pozostałam na zewnątrz powieściowego imaginarium. Ogarniałam je raczej rozumem, analizowałam na zimno, a nie przeżywałam emocjonalnie. No i jeszcze jedno. W tej krótkiej książce połączenie  obu wątków, patriarchalnego i queerowego, było jak wrzucenie dwóch grzybów w barszcz - wydało mi się przekombinowane. Poza tym mnie, ceniącą w literaturze ponad wszystko realizm, nie pociąga konwencja baśni, w jaką ubrana jest ta powieść, co daje autorce prawo do pewnych uproszczeń i rozwiązań na skróty.

Brak komentarzy:

Prześlij komentarz

Popularne posty