Od dawna w głębinach mojego czytnika leży sobie powieść Edwarda
Akcja "Czarnego wesela" rozgrywa się w Krakowie, a szczególnie na krakowskim Kazimierzu, na dwóch planach czasowych. Pierwszy, raczej dominujący, to kilka wyjątkowych dni roku 1927. Ale główny bohater, Izaak Glassman, wspomnieniami sięga wcześniej, nawet do roku 1918, kiedy to na żydowskim cmentarzu odbyło się to tytułowe czarne wesele, o czym za chwilę. Drugi plan czasowy to okres wojny. Ale i tym razem bohater wspomina, zasypując lukę między zdarzeniami z roku 1927 a rokiem 1943, kiedy akcja się kończy. I tak krok po kroku składamy sobie całą opowieść o Izaaku Glassmanie i jego kolegach, a szczególnie o najbliższym mu przyjacielu, Arke Liebermanie.
O co chodzi z tytułowym czarnym weselem? Dlaczego na żydowskim cmentarzu? Otóż podobno takie wesele odbyło się naprawdę, przynajmniej jeśli wierzyć ówczesnej prasie, wydawanemu po polsku w Krakowie żydowskiemu "Nowemu Dziennikowi". Miało ono zatrzymać epidemię hiszpanki, która w roku 1918 pustoszyła żydowski Kazimierz. Urządzili je chasydzi, a z niechęcią, ale i fascynacją przyglądali się tej upiornej ceremonii Żydzi nieortodoksyjni. Wśród nich była Rejza, matka Izaaka pracująca w przywołanym już tu "Nowym Dzienniku", i on sam. To wtedy poznał Arke Liebermana.
A dlaczego te kilka dni roku 1927 to czas szczególny w życiu krakowskich, a może i polskich Żydów? Otóż wtedy do Krakowa przyjeżdża Zeew Żabotyński, twórca Legionu Żydowskiego, ideolog odłamu syjonizmu nazywanego rewizjonistycznym. I tu przyznaję się do mojej ignorancji, która samą mnie zdziwiła, bo przecież żywo interesuję się tymi tematami. Niby słyszałam, że oblicza syjonizmu były różne, ale co to takiego syjonizm rewizjonistyczny, nie bardzo miałam pojęcie, żeby nie powiedzieć, że w ogóle. Dlatego chwała powieści, dzięki której dowiedziałam, co głosił Żabotyński, a uzupełniłam dodatkowo informacjami z innych źródeł.
Otóż w wielkim skrócie to właśnie zwolennicy tego odłamu syjonizmu uważali, że aby stworzyć państwo żydowskie w Palestynie, trzeba zbrojnie walczyć z Anglikami sprawującymi mandat nad tym terenem i z mieszkającymi tam Arabami. Dlatego powstał Legion Żydowski, w którym szkolili się młodzi Żydzi mający wyjechać do Palestyny i tam walczyć. Należeli do niego bohaterowie powieści, którzy brali między innymi udział w obozie szkoleniowym w Andrychowie. To też fakt historyczny, jak i to, że wykładowcami na takich obozach, bo odbywały się też w innych miejscach w Polsce, byli polscy oficerowie. Czy pomagali z pobudek antysemickich, bo powstanie państwa żydowskiego rozwiązałoby problem żydowski w Polsce?
Wobec tego pytanie wydawcy, które znajdziemy w notce informacyjnej o książce - Czy opowieść o wielokulturowym międzywojennym Krakowie może stać się kluczem do zrozumienia dzisiejszego konfliktu izraelsko-palestyńskiego? - jest jak najbardziej zasadne. Bo Edward Pasewicz w swojej powieści prezentuje różne podejścia do Żabotyńskiego i propagowanej przez niego idei walki zbrojnej nie tylko z Anglikami, ale i z Arabami. Wprawdzie większość pierwszoplanowych bohaterów to entuzjaści tej ideologii, Izaak wyobraża sobie, jak podkłada bomby w Palestynie, ale są i tacy, którzy się jej sprzeciwiają i ostro wyśmiewają.
- Drodzy panowie, ten wasz Wielki Izrael to będzie jedno wielkie nieszczęście. Czy wam się wydaje, że to bezludna pustynia czekająca na wasze chude dupska, byście je mogli umieścić na hałdach piasku? Tam nie ma przypadkiem Arabów? Inteligencji arabskiej? Miast?Literatury? Historii? (...) To się nie uda, to będzie zwieńczenie wszystkich nieszczęść tego narodu (...)
Treścią książki w sporej mierze są dyskusje prowadzone przez młodych bohaterów, którym tuż przed przyjazdem Żabotyńskiego wyznaczono zadanie śledzenia grupy Anglików. Czy to turyści? Czy może szykują jakąś akcję przeciwko tak niecierpliwie oczekiwanemu gościowi, który ma spotkać się ze swoimi zwolennikami w Teatrze Starym?
Tak oni [Anglicy] to robią, tak skolonizowali świat. Dają ci coś, od czego cię uzależniają. Wojny opiumowe są przecież ich robotą. Nas też uzależnili od nadziei. Oni i ich imperium. (...) Pomyślał o tym, co czytał u Żabotyńskiego. Czasami niepokoiła go dwuznaczność tych tekstów, jakby Zeew z jednej strony zachęcał ich do pertraktacji z Arabami, a z drugiej mówił: "Idźcie i zabijcie ich wszystkich".
A i podczas samego spotkania, którego jesteśmy świadkami, dochodzi do ideologicznych sporów.
- Większość żydowska w Palestynie? Tak, tak. Mamy przecież tam pustą ziemię obiecaną. Wystarczy tylko wprowadzić się z walizkami pełnymi złota i gotowe! Przecież Arabowie już się pakują, żeby zrobić nam miejsce - dodał z gorzką ironią.
A to fragment z przemówienia Żabotyńskiego na tym spotkaniu.
Mamy więc do Palestyny prawo historyczne. Istnieją tacy, którzy wysuwają zarzuty społeczne i etyczne. Twierdzą, że chcemy wyprzeć Arabów z ziemi palestyńskiej. Ale na to odpowiadamy: czyż wszystkie kolonizacje były grzechem, były zbrodnią, dlatego że działały przeciwko woli mieszkańców? Czy zbrodnią było to, że w Ameryce, która nam tyle pomocy okazała w czasie wojny, stworzono olbrzymie bogactwa i kulturę? (...) My, Żydzi, stworzyliśmy w Palestynie tak wiele, że ziemia ta jest naszą. (...) Dla narodu, który ma ziemi najmniej, trzeba wziąć tę ziemię od narodu, który ma tej ziemi najwięcej. Narodem mającym najwięcej ziemi są Arabowie. Palestyna to w ziemiach Arabów zaledwie mały procent.
Jeśli komuś może się wydać zniechęcające rozdyskutowanie powieści, ja znużenia nie czułam, no może czasem odrobinę, to na drugą nóżkę znajdzie tu wątki sensacyjne. O jednym już wspomniałam. Jest i kolejny związany z dziwną przypadłością Izaaka, który od czasu do czasu traci kontakt z rzeczywistością - nie pamięta, co robił, co się z nim działo, a jakby tego było mało, nie ma linii papilarnych. Takie, niezwykle rzadkie przypadki, medycyna podobno zarejestrowała. O co dokładnie chodzi, zdradzać oczywiście nie będę. Muszę jednak napisać, że mnie ta historia, którą poznajemy kawałek po kawałku ze wspomnień Izaaka, wydała się nieco niedopracowana, niepogłębiona. Jakby autor koniecznie musiał uatrakcyjnić tę mocno rozdyskutowaną powieść, ale nie chcąc nadmiernie rozdymać książki, potraktował ten wątek nieco po łebkach. Z kolei historia o domu schadzek założonym przez ekscentryczną Chaję dla bogatych Żydówek, które mogłyby tam realizować swoje erotyczne zachcianki, wydała mi się tym drugim grzybem wrzuconym w barszcz, chociaż znajduje swoje uzasadnienie w przebiegu dalszych zdarzeń. Może z tego samego powodu - została potraktowana również trochę po macoszemu.
Mimo tych zastrzeżeń "Czarne wesele" mnie bez reszty wciągnęło i po prostu zwyczajnie zainteresowało. O najistotniejszym temacie już wspominałam, ale równie ciekawy był obraz życia na międzywojennym Kazimierzu, gdzie mieszkali Żydzi różnych stanów i o rozmaitych poglądach. Chasydzi, niereligijni, syjoniści, bundowcy, komuniści. Często wrogo do siebie nastawieni, czego odzwierciedleniem były bójki.
Po drugiej stronie Krakowskiej kilka pobożnych bród w lisich czapach kiwało się i żarliwie brzęczało po żydowsku, w języku, którego Izaak nie znosił.
Tylko tych zasymilowanych, stosunkowo zamożnych, prawie tam nie było, bo uciekali do centrum Krakowa. A centrum świata Izaaka i Arke Liebermana jest ulica Augustiańska i Brzozowa. Wspominam o tym, bo w powieści znajdziemy barwny obraz życia żydowskich kobiet mieszkających szczególnie na tej drugiej ulicy. Dla kogoś, kto zna to miejsce bardzo dobrze nie tylko, dlatego że mieszka w Krakowie, ale również dlatego że brał udział w rozmaitych spacerach z przewodnikiem, jest to przyjemność jeszcze większa. Całkiem niedawno dowiedziałam się o znajdującym się na ulicy Bocheńskiej żydowskim przedwojennym teatrze, o którym mówi się w książce, i o kawiarni nazywanej Szmatką, gdzie bardzo często przebywali, oczywiście oddając się dyskusjom, bohaterowie "Czarnego wesela". Niezwykle interesujące i przejmujące są też wojenne losy Izaaka, szczególnie jego wędrówka po ucieczce z transportu do Bełżca. Wiele tu nie zdradzam, bo od tego zaczyna się książka.
Warto wspomnieć, że powieść mocno trzyma się ziemi, autor zrobił dogłębny research, na jej kartach znajdziemy wiele prawdziwych postaci, nie tylko Żabotyńskiego.
Mimo zastrzeżeń polecam "Czarne wesele" i tym bardziej czekam na odpowiedni moment, aby zmierzyć się z "Pulverkopfem". A póki co wkrótce obejrzę jego teatralną wersję.
Brak komentarzy:
Prześlij komentarz