Potrzebowałam meksykańskich lektur. Jedna spadła mi jak z nieba - to niedawno wydana druga, w Polsce, powieść Brendy Navarro "Puste domy" (ArtRage 2025; przełożyła Agata Ostrowska), a ponieważ zachwyciłam się jej "Prochami w ustach", poszłam za nią jak w dym. Druga, "Jedyna córka" Guadalupe Nettel (Bo.wiem; przełożyła Barbara Bardadyn), została mi polecona przez osobę, której gustowi czytelniczemu ufam, chociaż nie zawsze nasze książkowe wybory są tożsame. Tak się złożyło, że obie powieści oprócz tego, że zostały napisane przez meksykańskie pisarki, a ich akcja rozgrywa się w Meksyku, łączy też temat - macierzyństwo. Skoro zestawiam je razem - a to dlatego że czytałam je w podróży, więc nie miałam możliwości, aby napisać o nich od razu po lekturze, no a teraz czas jednak goni i wrażenia oraz szczegóły trochę przybladły - to od razu dodam, że z tego umownego pojedynku zwycięsko wychodzą "Puste domy", które polecam bez zastrzeżeń, chociaż nie jest to miła lektura. Do "Jedynej córki" mam trochę uwag, co nie znaczy, że odradzam.
"Puste domy" Brendy Navarro to przeplatająca się opowieść dwóch
Wsiedliśmy do samolotu i ogarnął mnie strach na myśl, że Nagore będzie teraz pod moją opieką, nie wiedziałam, co zrobić z dwójką dzieci. Nigdy nie chciałam być matką, macierzyństwo to najgorszy kaprys, jaki może mieć kobieta.
O ile już w czasie ciąży, smutnej, kamiennej, spleśniałej, żałowałam posiadania macicy, hormonów i instynktu macierzyńskiego, o tyle macierzyństwo i każdy krzyk Daniela wwiercający mi się w uszy utwierdzały mnie w tym poczuciu.
Przygarnięta dziewczynka sprawia problemy, jest do żony swojego wujka wrogo nastawiona, tęskni za dziadkami, którzy zostali w Hiszpanii, a synek, Daniel, okazał się być dzieckiem autystycznym. Do tego dochodzą zawirowania uczuciowe. Kiedy stanie się tragedia, bo chłopiec zniknie z placu zabaw, narratorka będzie nie tylko niewyobrażalnie cierpieć, ale także się obwiniać, bo zamiast go obserwować, zajęta była wymienianiem wiadomości z kochankiem. Równie dobrze mogła czytać książkę - dzieci przecież nie powinny znikać z placu zabaw. Co się z nim stało? Może został porwany na zlecenie jakiejś bogatej bezdzietnej rodziny albo na organy, albo po prostu zawieruszył się, a potem został zamordowany. Wyobraźnia i realia kraju, w którym mieszka, podpowiadają jej takie rozwiązania. Śledząc jej opowieść, jesteśmy świadkami niewyobrażalnego cierpienia. Patrzymy na to, jak jej życie rozpada się, jak staje się tylko letargiem, beznadziejnym trwaniem.
Żeby to wszystko skończyło się raz na zawsze. Żeby wydarzyły się trzęsienie ziemi, eksplozja bomby, wybuch wojny, wystrzał z broni, mściwi rebelianci, jadowity pająk, dwudziestopiętrowy budynek, akt odwagi. Nigdy nie byłam odważna, dlatego żyję.
Razem z mężem nie potrafią sobie pomóc, każde tkwi w swoim kokonie cierpienia. Czy można pogodzić się z taką tragedią? Jak żyć ze świadomością, że nie wiadomo, czy Daniel żyje, że nie można go pochować, przeżyć po nim żałoby.
Druga bohaterka pochodzi z klasy niższej. Wychowywana tylko przez matkę, z którą jej relacje są, delikatnie mówiąc, nienajlepsze. Podobnie jak z innymi krewnymi. Długo nie wie, kto był jej ojcem, i może lepiej dla niej, żeby się nigdy tego nie dowiedziała. Jej brat traci życie w pracy w sposób nieprawdopodobny, bezsensowny i przerażający. Wiąże się z przemocowym typem spod ciemnej gwiazdy, ale i ona potrafi mu się odwinąć. Ich związek to huśtawka miłości i nienawiści. Przynajmniej tak to wygląda z jej strony, bo czy on ją kocha, mam wątpliwości. Musi sama troszczyć się o swoje sprawy, bo na nikogo nie może liczyć. Dzięki zdolnościom kulinarnym robi to całkiem nieźle. Mimo to czuje się gorsza i pogardzana.
... jak się nie ma markowych ciuchów, jest się nikim; jak nie ma się auta, jest się nikim; jak ma się auto, ale nie najnowszy rocznik, to źle. Z jednej strony mówią, żeby się starać, wcześniej wstawać, ciężko pracować, wyrwać się z biedy, ale jak już człowiek próbuje, to usłyszy, że wyżej sra, niż dupę ma, że zdradził swoich, że się ich wstydzi, a jak zostanie tam, gdzie mówią, że jest jego miejsce, to zaraz jest Inadianką, babą od quesadilli, straganiarą, Totonaczką. A jeśli do tego wszystkiego masz ciemną skórę, to już masz przejebane, zostajesz na samym dole, żeby mogli cię deptać, takie jest prawo natury.
Jej wielkim pragnieniem, a z czasem, po nieudanych próbach, obsesją, jest posiadanie dziecka, najlepiej córeczki. Pięknej, delikatnej. To dlatego uparcie trwa w tej chorej relacji. Kiedy wszystkie próby zawodzą, decyduje się porwać pięknego, małego chłopczyka. Zdradzam tu tylko to, co znajduje się w informacji od wydawcy. Zderzenie wyobrażeń o macierzyństwie z prozą życia i trudnościami okazuje się bolesne. Tym bardziej, że właściwie na nikogo nie może liczyć. Jej partner wcale nie pragnął być ojcem. Do tego dochodzi świadomość, że dziecko zostało porwane, ktoś go szuka, mogą wyniknąć z tego problemy, a poza tym to przestępstwo, z czego zdaje sobie sprawę nawet jej facet, który przecież nie stroni od lewych interesów.
Jest to powieść o różnym stosunku do macierzyństwa, o trudach i rozczarowaniach z nim związanych, o utracie, nie tylko dziecka, i o żałobie, nie tylko po dziecku, o przemocy, porwanych relacjach rodzinnych, braku bliskości i samotności z tym związanej. W tle są realia meksykańskie, dla mnie bardzo ciekawe. Głęboko wnikamy w świat bohaterek, w ich motywacje, w to, co przeżywają. Każda z nich opowiada swoją tragiczną historię odrębnym językiem, co też jest wartością tej powieści. No i pod koniec następuje nieoczekiwany zwrot akcji, który czyni tę opowieść jeszcze mroczniejszą. Schodzimy w najczarniejsze zakamarki ludzkiej podłości i zła. Ta książka nie daje żadnej nadziei, mimo to jest naprawdę warta lektury. Podobnie jak "Prochy w ustach".
PS. 1 Każdy rozdział powieści zaczyna się mottem - fragmentem wiersza Wisławy Szymborskiej!
PS. 2 Dopiero pisząc o drugiej powieści Brendy Navarro, uświadomiłam sobie, że jej "Prochy w ustach" były jedną z ważniejszych książek, jakie przeczytałam w ubiegłym roku, dlatego powinny się znaleźć w moim zestawieniu i to w tej grupie ocenionej najwyżej. A przeoczenie moje wynika tylko z tego, że, podobnie jak tym razem, pisałam wtedy o trzech powieściach, też czytanych w podróży. No i jej tytuł schował się za tamtymi.
"Jedyna córka" Guadalupe Nettel to też opowieść o różnych
Dla niej przekaz spotkania był bardzo jasny: Ines będzie żyła i ani ona, ani lekarze nie mogli w tym przeszkodzić. W tym momencie w jej głowie pojawił się obrazek nieruchomej nastolatki, której będzie musiała zmieniać podpaski za każdym razem, gdy dostanie miesiączki.
Życie jej i jej partnera zmieni się nie tylko tak, jak zmienia się życie wszystkich rodziców. Czeka ich ciężka praca, ogromne wydatki, strach, niepewność, zmaganie się z chorobą i świadomość, że pozytywnego rozwiązania nie będzie.
Ten wątek powieści, który wybija się na pierwszy plan, był dla mnie najbardziej interesujący i odkrywczy. Nigdy ani sama, ani w swoim otoczeniu, nie zetknęłam się z taką sytuacją. Ta powieść pozwoliła mi wniknąć w świat kobiety, której dziecko nigdy nie rozwinie się normalnie. Najpierw śledzimy jej rozpacz spowodowaną diagnozą, potem niedowierzanie i miotanie się - może lekarka się myli? Wreszcie zdumienie i, nie boję się tego słowa, rozczarowanie faktem, że córeczka będzie żyła, a w końcu zmagania z codziennością i ewolucję jej stosunku do Ines. To opowieść o trudnym macierzyństwie, ale i o bezwarunkowej miłości, którą obdarza się dziecko, jakiekolwiek by ono nie było.
Trzecią bohaterką jest Doris, sąsiadka Laury, która wprowadza się do mieszkania obok razem z nastoletnim synem. Zza ściany Laura często słyszy płacz, krzyki, wybuchy agresji, dziwne odgłosy. Wkrótce okazuje się, że Doris, która ma zo sobą trudną małżeńską przeszłość, mierzy się z depresją i nie radzi sobie z opieką nad synem i z jego wybuchami agresji. Każde z nich jest samotne i bezradne. Chociaż bardzo się kochają, nie potrafią sobie pomóc, bo nie radzą sobie ze swoimi emocjami. Laura wkracza w ich życie, próbuje pomóc Doris i nieoczekiwanie dla siebie zaprzyjaźnia się z jej synem.
Jest jeszcze czwarta bohaterka, Marlene, opiekunka małej Ines. Jej pojawienie się w domu Alicji i Aurelia to z jednej strony konieczność i ułatwienie w codziennych zmaganiach z opieką nad córeczką, z drugiej strony rodzi rozmaite komplikacje. Szczególnie Alicja ma problem z zaakceptowaniem opiekunki. I nie chodzi tylko o zazdrość o partnera.
Monica przypomniał jej, że przez wiele pokoleń kobiety zamożne czy te z klasy średniej zostawiały swoje dzieci pod opieką służących, podczas gdy dziećmi tych drugich zajmowały się inne, jeszcze uboższe.
- I nie tylko służących. Pomyśl, ile dzieci zostało wychowanych przez babcię albo starszą siostrę. (...) Zawsze opiekowałyśmy się dziećmi innych kobiet i zawsze znajdą się inne kobiety, które pomagają zajmować się naszymi. Oczywiście, że tworzą się więzi między dziećmi a tymi zastępczymi matkami - ciągnęła Monica - ale to nie wydaje mi się wcale takie złe.
To opowieść nie tylko o różnych obliczach macierzyństwa, ale także o tym, jak dzisiaj zmienia się pojęcie rodziny i związków. Także o kobiecej solidarności.
Mam jednak kłopot z tą książką. Długo nie potrafiłam odpowiedzieć sobie na pytanie, co mi w niej przeszkadza. W końcu chyba wiem. Chodzi o sposób pisania, o to, jak ta historia jest opowiadana. Otóż wszystkiego dowiadujemy się od Laury, to ona jest narratorką. opowiada nie tylko o sobie, ale także o Doris, jej synu i przede wszystkim o Alicji. A robi to w taki sposób, a właściwie przecież nie ona, ale autorka, że bardziej przypomina to relację, może nawet literaturę faktu niż powieść. Opowiadając historię tamtych kobiet, a szczególnie swojej przyjaciółki, wchodzi w rolę klasycznego narratora trzecioosobowego - wszechwiedzącego i wszechobecnego. Wie, co czują, co przeżywają, przytacza ich rozmowy. Poza tym miałam wrażenie, że te trzy przeplatające się wątki nie stanowią spójnej całości. Do tego dochodzi dość nachalna metafora - Laura obserwuje ze swojego balkonu parę gołębi, które w gnieździe wysiadują jajka. Ptak, który wykluwa się z jednego z nich, w niczym nie przypomina gołębia. Jest tą sytuacją zafascynowana. Jej obserwacje, zgłębianie ptasich związków i rodzin, mają nam, czytelniczkom i czytelnikom, pomóc uświadomić sobie, że rodzina może być różna. Naprawdę wystarczy mi do tego historia bohaterek, nie potrzebuję opowieści o gołębiach. Zbyt grubymi nićmi jest to szyte. Pomijam już fakt, że dla mnie odkryciem to żadnym nie jest. No ale po pierwsze pewnie są takie i tacy, którzy nadal uważają, że rodzina to kobieta, mężczyzna i dziecko lub dzieci, a po drugie coraz trudniej o odkrycia. Nie pierwszy raz powtarzam, że nie tyle ważne jest, o czym się czyta, ale jak to zostało napisane.
